Adhyāya 321

युधिष्ठिर उवाच । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gr̥hastho brahmacārī vā vānaprastho ’tha bhikṣukaḥ । ya icchet siddhim āsthātuṁ devatāṁ kāṁ yajeta saḥ ॥

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम् । विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च ॥

kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṁ param । vidhinā kena juhuyād daivaṁ pitryaṁ tathaiva ca ॥

मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः । स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः ॥

muktaś ca kāṁ gatiṁ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ । svargataś caiva kiṁ kuryād yena na cyavate divaḥ ॥

देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पिता । तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

devatānāṁ ca ko devaḥ pitr̥̄ṇāṁ ca tathā pitā । tasmāt parataraṁ yac ca tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ । न ह्येष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥

bhīṣma uvāca । gūḍhaṁ māṁ praśnavit praśnaṁ pr̥cchase tvam ihānagha । na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṁ varṣaśatair api ॥

ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा । गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् ॥

r̥te devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā । gahanaṁ hy etad ākhyānaṁ vyākhyātavyaṁ tavārihan ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādam r̥ṣer nārāyaṇasya ca ॥

नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः । धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत ॥

nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ । dharmātmajaḥ saṁbabhūva pitaivaṁ me ’bhyabhāṣata ॥

कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥

kr̥te yuge mahārāja purā svāyaṁbhuve ’ntare । naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kr̥ṣṇas tathaiva ca ॥

तेभ्यो नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ । बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये ॥

tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau । badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye ॥

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम् । तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ ॥

aṣṭacakraṁ hi tad yānaṁ bhūtayuktaṁ manoramam । tatrādyau lokanāthau tau kr̥śau dhamanisaṁtatau ॥

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैरपि । यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति ॥

tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api । yasya prasādaṁ kurvāte sa devau draṣṭum arhati ॥

नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छयचोदितः । महामेरोर्गिरेः शृङ्गात्प्रच्युतो गन्धमादनम् ॥

nūnaṁ tayor anumate hr̥di hr̥cchayacoditaḥ । mahāmeror gireḥ śr̥ṅgāt pracyuto gandhamādanam ॥

नारदः सुमहद्भूतं लोकान्सर्वानचीचरत् । तं देशमगमद्राजन्बदर्याश्रममाशुगः ॥

nāradaḥ sumahad bhūtaṁ lokān sarvān acīcarat । taṁ deśam agamad rājan badaryāśramam āśugaḥ ॥

तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् । इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥

tayor āhnikavelāyāṁ tasya kautūhalaṁ tv abhūt । idaṁ tad āspadaṁ kr̥tsnaṁ yasmim̐l lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः । एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा ॥

sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṁnaralelihāḥ । ekā mūrtir iyaṁ pūrvaṁ jātā bhūyaś caturvidhā ॥

धर्मस्य कुलसंतानो महानेभिर्विवर्धितः । अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह । नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ॥

dharmasya kulasaṁtāno mahān ebhir vivardhitaḥ । aho hy anugr̥hīto ’dya dharma ebhiḥ surair iha । naranārāyaṇābhyāṁ ca kr̥ṣṇena hariṇā tathā ॥

तत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ॥

tatra kr̥ṣṇo hariś caiva kasmiṁś cit kāraṇāntare । sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau ॥

एतौ हि परमं धाम कानयोराह्निकक्रिया । पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ । कां देवतां नु यजतः पितॄन्वा कान्महामती ॥

etau hi paramaṁ dhāma kānayor āhnikakriyā । pitarau sarvabhūtānāṁ daivataṁ ca yaśasvinau । kāṁ devatāṁ nu yajataḥ pitr̥̄n vā kān mahāmatī ॥

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह । सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा ॥

iti saṁcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha । sahasā prādurabhavat samīpe devayos tadā ॥

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः । पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः ॥

kr̥te daive ca pitrye ca tatas tābhyāṁ nirīkṣitaḥ । pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ ॥

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम् । उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṁ vidhivistaram । upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān r̥ṣiḥ ॥

नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना । नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥

nārāyaṇaṁ saṁnirīkṣya prasannenāntarātmanā । namaskr̥tvā mahādevam idaṁ vacanam abravīt ॥

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे । त्वमजः शाश्वतो धाता मतोऽमृतमनुत्तमम् । प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ॥

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase । tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato ’mr̥tam anuttamam । pratiṣṭhitaṁ bhūtabhavyaṁ tvayi sarvam idaṁ jagat ॥

चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः । यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् ॥

catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ । yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam ॥

पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः । कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे ॥

pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ । kaṁ tv adya yajase devaṁ pitaraṁ kaṁ na vidmahe ॥

श्रीभगवानुवाच । अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् । तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम् ॥

śrībhagavān uvāca । avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṁ sanātanam । tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham ॥

यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ॥

yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṁ dhruvam । indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam ॥

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते । त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कल्पितः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ॥

sa hy antarātmā bhūtānāṁ kṣetrajñaś ceti kathyate । triguṇavyatirikto ’sau puruṣaś ceti kalpitaḥ । tasmād avyaktam utpannaṁ triguṇaṁ dvijasattama ॥

अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया । तां योनिमावयोर्विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥

avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakr̥tir avyayā । tāṁ yonim āvayor viddhi yo ’sau sadasadātmakaḥ । āvābhyāṁ pūjyate ’sau hi daive pitrye ca kalpite ॥

नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथ वा द्विजः । आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥

nāsti tasmāt paro ’nyo hi pitā devo ’tha vā dvijaḥ । ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṁ pūjayāvahe ॥

तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकभाविनी । दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम् ॥

tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī । daivaṁ pitryaṁ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam ॥

ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो दमः । मरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥

brahmā sthāṇur manur dakṣo bhr̥gur dharmas tapo damaḥ । marīcir aṅgirātriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ॥

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च । कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca । kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca ॥

एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः । तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम् ॥

ekaviṁśatir utpannās te prajāpatayaḥ smr̥tāḥ । tasya devasya maryādāṁ pūjayanti sanātanīm ॥

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः । आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः ॥

daivaṁ pitryaṁ ca satataṁ tasya vijñāya tattvataḥ । ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ ॥

स्वर्गस्था अपि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः । ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम् ॥

svargasthā api ye ke cit taṁ namasyanti dehinaḥ । te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṁ gatim ॥

ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च । कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः ॥

ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca । kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ ॥

मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः । स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते ॥

muktānāṁ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ । sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate ॥

दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः । एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम् ॥

dr̥śyate jñānayogena āvāṁ ca prasr̥tau tataḥ । evaṁ jñātvā tam ātmānaṁ pūjayāvaḥ sanātanam ॥

तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमास्थिताः । भक्त्या संपूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः ॥

taṁ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ । bhaktyā saṁpūjayanty ādyaṁ gatiṁ caiṣāṁ dadāti saḥ ॥

ये तु तद्भाविता लोके एकान्तित्वं समास्थिताः । एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत ॥

ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṁ samāsthitāḥ । etad abhyadhikaṁ teṣāṁ yat te taṁ praviśanty uta ॥

इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः । भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः ॥

iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ । bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ ॥