Adhyāya 320

भीष्म उवाच । इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः । प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लोकांश्चतुर्विधान् ॥

bhīṣma uvāca । ity evam uktvā vacanaṁ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ । prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṁ hitvā lokāṁś caturvidhān ॥

तमो ह्यष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः । ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tamo hy aṣṭavidhaṁ hitvā jahau pañcavidhaṁ rajaḥ । tataḥ sattvaṁ jahau dhīmāṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते । ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

tatas tasmin pade nitye nirguṇe liṅgavarjite । brahmaṇi pratyatiṣṭhat sa vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

उल्कापाता दिशां दाहा भूमिकम्पास्तथैव च । प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

ulkāpātā diśāṁ dāhā bhūmikampās tathaiva ca । prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः । निर्घातशब्दैश्च गिरिर्हिमवान्दीर्यतीव ह ॥

drumāḥ śākhāś ca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ । nirghātaśabdaiś ca girir himavān dīryatīva ha ॥

न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः । ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा ॥

na babhāse sahasrāṁśur na jajvāla ca pāvakaḥ । hradāś ca saritaś caiva cukṣubhuḥ sāgarās tathā ॥

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च । ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः ॥

vavarṣa vāsavas toyaṁ rasavac ca sugandhi ca । vavau samīraṇaś cāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ ॥

स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंभवे । संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे ॥

sa śr̥ṅge ’pratime divye himavanmerusaṁbhave । saṁśliṣṭe śvetapīte dve rukmarūpyamaye śubhe ॥

शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारत । उदीचीं दिशमाश्रित्य रुचिरे संददर्श ह ॥

śatayojanavistāre tiryag ūrdhvaṁ ca bhārata । udīcīṁ diśam āśritya rucire saṁdadarśa ha ॥

सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः । ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥

so ’viśaṅkena manasā tathaivābhyapatac chukaḥ । tataḥ parvataśr̥ṅge dve sahasaiva dvidhākr̥te । adr̥śyetāṁ mahārāja tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥

tataḥ parvataśr̥ṅgābhyāṁ sahasaiva viniḥsr̥taḥ । na ca pratijaghānāsya sa gatiṁ parvatottamaḥ ॥

ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम् । गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः ॥

tato mahān abhūc chabdo divi sarvadivaukasām । gandharvāṇām r̥ṣīṇāṁ ca ye ca śailanivāsinaḥ ॥

दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधाकृतम् । साधु साध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत ॥

dr̥ṣṭvā śukam atikrāntaṁ parvataṁ ca dvidhākr̥tam । sādhu sādhv iti tatrāsīn nādaḥ sarvatra bhārata ॥

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैरृषिभिस्तथा । यक्षराक्षससंघैश्च विद्याधरगणैस्तथा ॥

sa pūjyamāno devaiś ca gandharvair r̥ṣibhis tathā । yakṣarākṣasasaṁghaiś ca vidyādharagaṇais tathā ॥

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततः । आसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा ॥

divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇam antarikṣaṁ samantataḥ । āsīt kila mahārāja śukābhipatane tadā ॥

ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम् ॥

tato mandākinīṁ ramyām upariṣṭād abhivrajan । śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām ॥

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः । शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः ॥

tasyāṁ krīḍanty abhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ । śūnyākāraṁ nirākārāḥ śukaṁ dr̥ṣṭvā vivāsasaḥ ॥

तं प्रक्रमन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह ॥

taṁ prakramantam ājñāya pitā snehasamanvitaḥ । uttamāṁ gatim āsthāya pr̥ṣṭhato ’nusasāra ha ॥

शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥

śukas tu mārutād ūrdhvaṁ gatiṁ kr̥tvāntarikṣagām । darśayitvā prabhāvaṁ svaṁ sarvabhūto ’bhavat tadā ॥

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः । निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥

mahāyogagatiṁ tv agryāṁ vyāsotthāya mahātapāḥ । nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṁ yayau ॥

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम् । शशंसुरृषयस्तस्मै कर्म पुत्रस्य तत्तदा ॥

sa dadarśa dvidhā kr̥tvā parvatāgraṁ śukaṁ gatam । śaśaṁsur r̥ṣayas tasmai karma putrasya tat tadā ॥

ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस्तदा । स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रीँल्लोकाननुनाद्य वै ॥

tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditas tadā । svayaṁ pitrā svareṇoccais trīm̐l lokān anunādya vai ॥

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन् ॥

śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ । pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan ॥

तत एकाक्षरं नादं भो इत्येव समीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम् ॥

tata ekākṣaraṁ nādaṁ bho ity eva samīrayan । pratyāharaj jagat sarvam uccaiḥ sthāvarajaṅgamam ॥

ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥

tataḥ prabhr̥ti cādyāpi śabdān uccāritān pr̥thak । girigahvarapr̥ṣṭheṣu vyājahāra śukaṁ prati ॥

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥

antarhitaḥ prabhāvaṁ tu darśayitvā śukas tadā । guṇān saṁtyajya śabdādīn padam adhyagamat param ॥

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन् ॥

mahimānaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ । niṣasāda giriprasthe putram evānucintayan ॥

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽप्सरसां गणाः । आसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः ॥

tato mandākinītīre krīḍanto ’psarasāṁ gaṇāḥ । āsādya tam r̥ṣiṁ sarvāḥ saṁbhrāntā gatacetasaḥ ॥

जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरे । वसनान्याददुः काश्चिद्दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम् ॥

jale nililyire kāś cit kāś cid gulmān prapedire । vasanāny ādaduḥ kāś cid dr̥ṣṭvā taṁ munisattamam ॥

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा । सक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्व्रीडितश्च ह ॥

tāṁ muktatāṁ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā । saktatām ātmanaś caiva prīto ’bhūd vrīḍitaś ca ha ॥

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः । पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः ॥

taṁ devagandharvavr̥to maharṣigaṇapūjitaḥ । pinākahasto bhagavān abhyāgacchata śaṁkaraḥ ॥

तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचः । पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा ॥

tam uvāca mahādevaḥ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ । putraśokābhisaṁtaptaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ tadā ॥

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह । वीर्येण सदृशः पुत्रस्त्वया मत्तः पुरा वृतः ॥

agner bhūmer apāṁ vāyor antarikṣasya caiva ha । vīryeṇa sadr̥śaḥ putras tvayā mattaḥ purā vr̥taḥ ॥

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः । मम चैव प्रभावेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः ॥

sa tathālakṣaṇo jātas tapasā tava saṁbhr̥taḥ । mama caiva prabhāvena brahmatejomayaḥ śuciḥ ॥

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैः । दैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि ॥

sa gatiṁ paramāṁ prāpto duṣprāpām ajitendriyaiḥ । daivatair api viprarṣe taṁ tvaṁ kim anuśocasi ॥

यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराः । तावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति ॥

yāvat sthāsyanti girayo yāvat sthāsyanti sāgarāḥ । tāvat tavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati ॥

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदा । द्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने ॥

chāyāṁ svaputrasadr̥śīṁ sarvato ’napagāṁ sadā । drakṣyase tvaṁ ca loke ’smin matprasādān mahāmune ॥

सोऽनुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत । छायां पश्यन्समावृत्तः स मुनिः परया मुदा ॥

so ’nunīto bhagavatā svayaṁ rudreṇa bhārata । chāyāṁ paśyan samāvr̥ttaḥ sa muniḥ parayā mudā ॥

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ । विस्तरेण मयाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

iti janma gatiś caiva śukasya bharatarṣabha । vistareṇa mayākhyātaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुरा । व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे ॥

etad ācaṣṭa me rājan devarṣir nāradaḥ purā । vyāsaś caiva mahāyogī saṁjalpeṣu pade pade ॥

इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम् । धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥

itihāsam imaṁ puṇyaṁ mokṣadharmārthasaṁhitam । dhārayed yaḥ śamaparaḥ sa gacchet paramāṁ gatim ॥