Adhyāya 319

भीष्म उवाच । गिरिपृष्ठं समारुह्य सुतो व्यासस्य भारत । समे देशे विविक्ते च निःशलाक उपाविशत् ॥

bhīṣma uvāca । giripr̥ṣṭhaṁ samāruhya suto vyāsasya bhārata । same deśe vivikte ca niḥśalāka upāviśat ॥

धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः । पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् ॥

dhārayām āsa cātmānaṁ yathāśāstraṁ mahāmuniḥ । pādāt prabhr̥ti gātreṣu krameṇa kramayogavit ॥

ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्ये नचिरोदिते । पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् ॥

tataḥ sa prāṅmukho vidvān āditye nacirodite । pāṇipādaṁ samādhāya vinītavad upāviśat ॥

न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो नापि दर्शनम् । यत्र वैयासकिर्धीमान्योक्तुं समुपचक्रमे ॥

na tatra pakṣisaṁghāto na śabdo nāpi darśanam । yatra vaiyāsakir dhīmān yoktuṁ samupacakrame ॥

स ददर्श तदात्मानं सर्वसङ्गविनिःसृतम् । प्रजहास ततो हासं शुकः संप्रेक्ष्य भास्करम् ॥

sa dadarśa tadātmānaṁ sarvasaṅgaviniḥsr̥tam । prajahāsa tato hāsaṁ śukaḥ saṁprekṣya bhāskaram ॥

स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये । महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् ॥

sa punar yogam āsthāya mokṣamārgopalabdhaye । mahāyogīśvaro bhūtvā so ’tyakrāmad vihāyasam ॥

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा देवर्षिं नारदं तदा । निवेदयामास तदा स्वं योगं परमर्षये ॥

tataḥ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā devarṣiṁ nāradaṁ tadā । nivedayām āsa tadā svaṁ yogaṁ paramarṣaye ॥

दृष्टो मार्गः प्रवृत्तोऽस्मि स्वस्ति तेऽस्तु तपोधन । त्वत्प्रसादाद्गमिष्यामि गतिमिष्टां महाद्युते ॥

dr̥ṣṭo mārgaḥ pravr̥tto ’smi svasti te ’stu tapodhana । tvatprasādād gamiṣyāmi gatim iṣṭāṁ mahādyute ॥

नारदेनाभ्यनुज्ञातस्ततो द्वैपायनात्मजः । अभिवाद्य पुनर्योगमास्थायाकाशमाविशत् ॥

nāradenābhyanujñātas tato dvaipāyanātmajaḥ । abhivādya punar yogam āsthāyākāśam āviśat ॥

कैलासपृष्ठादुत्पत्य स पपात दिवं तदा । अन्तरिक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥

kailāsapr̥ṣṭhād utpatya sa papāta divaṁ tadā । antarikṣacaraḥ śrīmān vyāsaputraḥ suniścitaḥ ॥

तमुद्यन्तं द्विजश्रेष्ठं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥

tam udyantaṁ dvijaśreṣṭhaṁ vainateyasamadyutim । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni manomārutaraṁhasam ॥

व्यवसायेन लोकांस्त्रीन्सर्वान्सोऽथ विचिन्तयन् । आस्थितो दिव्यमध्वानं पावकार्कसमप्रभः ॥

vyavasāyena lokāṁs trīn sarvān so ’tha vicintayan । āsthito divyam adhvānaṁ pāvakārkasamaprabhaḥ ॥

तमेकमनसं यान्तमव्यग्रमकुतोभयम् । ददृशुः सर्वभूतानि जङ्गमानीतराणि च ॥

tam ekamanasaṁ yāntam avyagram akutobhayam । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca ॥

यथाशक्ति यथान्यायं पूजयां चक्रिरे तदा । पुष्पवर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥

yathāśakti yathānyāyaṁ pūjayāṁ cakrire tadā । puṣpavarṣaiś ca divyais tam avacakrur divaukasaḥ ॥

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः परं विस्मयमागताः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṁ gaṇāḥ । r̥ṣayaś caiva saṁsiddhāḥ paraṁ vismayam āgatāḥ ॥

अन्तरिक्षचरः कोऽयं तपसा सिद्धिमागतः । अधःकायोर्ध्ववक्त्रश्च नेत्रैः समभिवाह्यते ॥

antarikṣacaraḥ ko ’yaṁ tapasā siddhim āgataḥ । adhaḥkāyordhvavaktraś ca netraiḥ samabhivāhyate ॥

ततः परमधीरात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । भास्करं समुदीक्षन्स प्राङ्मुखो वाग्यतोऽगमत् । शब्देनाकाशमखिलं पूरयन्निव सर्वतः ॥

tataḥ paramadhīrātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ । bhāskaraṁ samudīkṣan sa prāṅmukho vāgyato ’gamat । śabdenākāśam akhilaṁ pūrayann iva sarvataḥ ॥

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा सर्वाप्सरोगणाः । संभ्रान्तमनसो राजन्नासन्परमविस्मिताः । पञ्चचूडाप्रभृतयो भृशमुत्फुल्ललोचनाः ॥

tam āpatantaṁ sahasā dr̥ṣṭvā sarvāpsarogaṇāḥ । saṁbhrāntamanaso rājann āsan paramavismitāḥ । pañcacūḍāprabhr̥tayo bhr̥śam utphullalocanāḥ ॥

दैवतं कतमं ह्येतदुत्तमां गतिमास्थितम् । सुनिश्चितमिहायाति विमुक्तमिव निःस्पृहम् ॥

daivataṁ katamaṁ hy etad uttamāṁ gatim āsthitam । suniścitam ihāyāti vimuktam iva niḥspr̥ham ॥

ततः समतिचक्राम मलयं नाम पर्वतम् । उर्वशी पूर्वचित्तिश्च यं नित्यमुपसेवते । ते स्म ब्रह्मर्षिपुत्रस्य विस्मयं ययतुः परम् ॥

tataḥ samaticakrāma malayaṁ nāma parvatam । urvaśī pūrvacittiś ca yaṁ nityam upasevate । te sma brahmarṣiputrasya vismayaṁ yayatuḥ param ॥

अहो बुद्धिसमाधानं वेदाभ्यासरते द्विजे । अचिरेणैव कालेन नभश्चरति चन्द्रवत् । पितृशुश्रूषया सिद्धिं संप्राप्तोऽयमनुत्तमाम् ॥

aho buddhisamādhānaṁ vedābhyāsarate dvije । acireṇaiva kālena nabhaś carati candravat । pitr̥śuśrūṣayā siddhiṁ saṁprāpto ’yam anuttamām ॥

पितृभक्तो दृढतपाः पितुः सुदयितः सुतः । अनन्यमनसा तेन कथं पित्रा विवर्जितः ॥

pitr̥bhakto dr̥ḍhatapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ । ananyamanasā tena kathaṁ pitrā vivarjitaḥ ॥

उर्वश्या वचनं श्रुत्वा शुकः परमधर्मवित् । उदैक्षत दिशः सर्वा वचने गतमानसः ॥

urvaśyā vacanaṁ śrutvā śukaḥ paramadharmavit । udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ ॥

सोऽन्तरिक्षं महीं चैव सशैलवनकाननाम् । आलोकयामास तदा सरांसि सरितस्तथा ॥

so ’ntarikṣaṁ mahīṁ caiva saśailavanakānanām । ālokayām āsa tadā sarāṁsi saritas tathā ॥

ततो द्वैपायनसुतं बहुमानपुरःसरम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वा निरीक्षन्ते स्म देवताः ॥

tato dvaipāyanasutaṁ bahumānapuraḥsaram । kr̥tāñjalipuṭāḥ sarvā nirīkṣante sma devatāḥ ॥

अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् । पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥

abravīt tās tadā vākyaṁ śukaḥ paramadharmavit । pitā yady anugacchen māṁ krośamānaḥ śuketi vai ॥

ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः । एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥

tataḥ prativaco deyaṁ sarvair eva samāhitaiḥ । etan me snehataḥ sarve vacanaṁ kartum arhatha ॥

शुकस्य वचनं श्रुत्वा दिशः सवनकाननाः । समुद्राः सरितः शैलाः प्रत्यूचुस्तं समन्ततः ॥

śukasya vacanaṁ śrutvā diśaḥ savanakānanāḥ । samudrāḥ saritaḥ śailāḥ pratyūcus taṁ samantataḥ ॥

यथाज्ञापयसे विप्र बाढमेवं भविष्यति । ऋषेर्व्याहरतो वाक्यं प्रतिवक्ष्यामहे वयम् ॥

yathājñāpayase vipra bāḍham evaṁ bhaviṣyati । r̥ṣer vyāharato vākyaṁ prativakṣyāmahe vayam ॥