Adhyāya 313

भीष्म उवाच । ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata । puraḥ purohitaṁ kr̥tvā sarvāṇy antaḥpurāṇi ca ॥

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च । शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् ॥

āsanaṁ ca puraskr̥tya ratnāni vividhāni ca । śirasā cārghyam ādāya guruputraṁ samabhyagāt ॥

स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम् । स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत् ॥

sa tad āsanam ādāya bahuratnavibhūṣitam । spardhyāstaraṇasaṁstīrṇaṁ sarvatobhadram r̥ddhimat ॥

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः । प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम् ॥

purodhasā saṁgr̥hītaṁ hastenālabhya pārthivaḥ । pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam ॥

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत् । पाद्यं निवेद्य प्रथममर्घ्यं गां च न्यवेदयत् । स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥

tatropaviṣṭaṁ taṁ kārṣṇiṁ śāstrataḥ pratyapūjayat । pādyaṁ nivedya prathamam arghyaṁ gāṁ ca nyavedayat । sa ca tāṁ mantravat pūjāṁ pratyagr̥hṇād yathāvidhi ॥

प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः । गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च ॥

pratigr̥hya ca tāṁ pūjāṁ janakād dvijasattamaḥ । gāṁ caiva samanujñāya rājānam anumānya ca ॥

पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम् । अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह ॥

paryapr̥cchan mahātejā rājñaḥ kuśalam avyayam । anāmayaṁ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha ॥

अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः । उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः ॥

anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ । udārasattvābhijano bhūmau rājā kr̥tāñjaliḥ ॥

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः । किमागमनमित्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः ॥

kuśalaṁ cāvyayaṁ caiva pr̥ṣṭvā vaiyāsakiṁ nr̥paḥ । kim āgamanam ity eva paryapr̥cchata pārthivaḥ ॥

शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः ॥

śuka uvāca । pitrāham ukto bhadraṁ te mokṣadharmārthakovidaḥ । videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ ॥

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः । प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम् ॥

tatra gacchasva vai tūrṇaṁ yadi te hr̥di saṁśayaḥ । pravr̥ttau vā nivr̥ttau vā sa te chetsyati saṁśayam ॥

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

so ’haṁ pitur niyogāt tvām upapraṣṭum ihāgataḥ । tan me dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha yathāvad vaktum arhasi ॥

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥

kiṁ kāryaṁ brāhmaṇeneha mokṣārthaś ca kimātmakaḥ । kathaṁ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā ॥

जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥

janaka uvāca । yat kāryaṁ brāhmaṇeneha janmaprabhr̥ti tac chr̥ṇu । kr̥topanayanas tāta bhaved vedaparāyaṇaḥ ॥

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो । देवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः ॥

tapasā guruvr̥ttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho । devatānāṁ pitr̥̄ṇāṁ cāpy anr̥ṇaś cānasūyakaḥ ॥

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च । अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥

vedān adhītya niyato dakṣiṇām apavarjya ca । abhyanujñām atha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ ॥

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च ॥

samāvr̥ttas tu gārhasthye sadāro niyato vaset । anasūyur yathānyāyam āhitāgnis tathaiva ca ॥

उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः ॥

utpādya putrapautraṁ tu vanyāśramapade vaset । tān evāgnīn yathāśāstram arcayann atithipriyaḥ ॥

स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥

sa vane ’gnīn yathānyāyam ātmany āropya dharmavit । nirdvaṁdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset ॥

शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते । किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु च ॥

śuka uvāca । utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hr̥di śāśvate । kim avaśyaṁ nivastavyam āśrameṣu vaneṣu ca ॥

एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति । यथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप ॥

etad bhavantaṁ pr̥cchāmi tad bhavān vaktum arhati । yathāvedārthatattvena brūhi me tvaṁ janādhipa ॥

जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥

janaka uvāca । na vinā jñānavijñānaṁ mokṣasyādhigamo bhavet । na vinā gurusaṁbandhaṁ jñānasyādhigamaḥ smr̥taḥ ॥

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत् ॥

ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṁ plava ihocyate । vijñāya kr̥takr̥tyas tu tīrṇas tad ubhayaṁ tyajet ॥

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः ॥

anucchedāya lokānām anucchedāya karmaṇām । pūrvair ācarito dharmaś cāturāśramyasaṁkathaḥ ॥

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणा । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥

anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇā । kr̥tvā śubhāśubhaṁ karma mokṣo nāmeha labhyate ॥

भावितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ॥

bhāvitaiḥ kāraṇaiś cāyaṁ bahusaṁsārayoniṣu । āsādayati śuddhātmā mokṣaṁ vai prathamāśrame ॥

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥

tam āsādya tu muktasya dr̥ṣṭārthasya vipaścitaḥ । triṣv āśrameṣu ko nv artho bhavet param abhīpsataḥ ॥

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत् । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥

rājasāṁs tāmasāṁś caiva nityaṁ doṣān vivarjayet । sāttvikaṁ mārgam āsthāya paśyed ātmānam ātmanā ॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṁ sarvabhūtāni cātmani । saṁpaśyan nopalipyeta jale vāricaro yathā ॥

पक्षीव प्लवनादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः ॥

pakṣīva plavanād ūrdhvam amutrānantyam aśnute । vihāya dehaṁ nirmukto nirdvaṁdvaḥ praśamaṁ gataḥ ॥

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना । धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥

atra gāthāḥ purā gītāḥ śr̥ṇu rājñā yayātinā । dhāryante yā dvijais tāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ ॥

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा ॥

jyotir ātmani nānyatra rataṁ tatraiva caiva tat । svayaṁ ca śakyaṁ tad draṣṭuṁ susamāhitacetasā ॥

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

na bibheti paro yasmān na bibheti parāc ca yaḥ । yaś ca necchati na dveṣṭi brahma saṁpadyate tadā ॥

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā bhāvaṁ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam । karmaṇā manasā vācā brahma saṁpadyate tadā ॥

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥

saṁyojya tapasātmānam īrṣyām utsr̥jya mohinīm । tyaktvā kāmaṁ ca lobhaṁ ca tato brahmatvam aśnute ॥

यदा श्रव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम् । समो भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā śravye ca dr̥śye ca sarvabhūteṣu cāpyayam । samo bhavati nirdvaṁdvo brahma saṁpadyate tadā ॥

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति । काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥

yadā stutiṁ ca nindāṁ ca samatvenaiva paśyati । kāñcanaṁ cāyasaṁ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca ॥

शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

śītam uṣṇaṁ tathaivārtham anarthaṁ priyam apriyam । jīvitaṁ maraṇaṁ caiva brahma saṁpadyate tadā ॥

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा ॥

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṁharate punaḥ । tathendriyāṇi manasā saṁyantavyāni bhikṣuṇā ॥

तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥

tamaḥparigataṁ veśma yathā dīpena dr̥śyate । tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum ॥

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर । यच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद्भवान् ॥

etat sarvaṁ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṁ vara । yac cānyad api vettavyaṁ tattvato veda tad bhavān ॥

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः । गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥

brahmarṣe viditaś cāsi viṣayāntam upāgataḥ । guros tava prasādena tava caivopaśikṣayā ॥

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने । ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम ॥

tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṁ mahāmune । jñānaṁ divyaṁ mamāpīdaṁ tenāsi vidito mama ॥

अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥

adhikaṁ tava vijñānam adhikā ca gatis tava । adhikaṁ ca tavaiśvaryaṁ tac ca tvaṁ nāvabudhyase ॥

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाप्यविमोक्षजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम् ॥

bālyād vā saṁśayād vāpi bhayād vāpy avimokṣajāt । utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṁ gatim ॥

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः । विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम् ॥

vyavasāyena śuddhena madvidhaiś chinnasaṁśayaḥ । vimucya hr̥dayagranthīn āsādayati tāṁ gatim ॥

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम् ॥

bhavāṁś cotpannavijñānaḥ sthirabuddhir alolupaḥ । vyavasāyād r̥te brahmann āsādayati tatparam ॥

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपा । नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते ॥

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupā । nautsukyaṁ nr̥ttagīteṣu na rāga upajāyate ॥

न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥

na bandhuṣu nibandhas te na bhayeṣv asti te bhayam । paśyāmi tvāṁ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam ॥

अहं च त्वानुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम् ॥

ahaṁ ca tvānupaśyāmi ye cāpy anye manīṣiṇaḥ । āsthitaṁ paramaṁ mārgam akṣayaṁ tam anāmayam ॥

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

yat phalaṁ brāhmaṇasyeha mokṣārthaś ca yadātmakaḥ । tasmin vai vartase vipra kim anyat paripr̥cchasi ॥