Adhyāya 312

भीष्म उवाच । स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात् । प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः ॥

bhīṣma uvāca । sa mokṣam anucintyaiva śukaḥ pitaram abhyagāt । prāhābhivādya ca guruṁ śreyorthī vinayānvitaḥ ॥

मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान्प्रब्रवीतु मे । यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत्प्रभो ॥

mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me । yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṁbhavet prabho ॥

श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम् । अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांश्च विविधानपि ॥

śrutvā putrasya vacanaṁ paramarṣir uvāca tam । adhīṣva putra mokṣaṁ vai dharmāṁś ca vividhān api ॥

पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः । योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत ॥

pitur niyogāj jagrāha śuko brahmavidāṁ varaḥ । yogaśāstraṁ ca nikhilaṁ kāpilaṁ caiva bhārata ॥

स तं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् । मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षविद्याविशारदम् ॥

sa taṁ brāhmyā śriyā yuktaṁ brahmatulyaparākramam । mene putraṁ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam ॥

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् । स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन विशेषतः ॥

uvāca gaccheti tadā janakaṁ mithileśvaram । sa te vakṣyati mokṣārthaṁ nikhilena viśeṣataḥ ॥

पितुर्नियोगादगमन्मैथिलं जनकं नृपम् । प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम् ॥

pitur niyogād agaman maithilaṁ janakaṁ nr̥pam । praṣṭuṁ dharmasya niṣṭhāṁ vai mokṣasya ca parāyaṇam ॥

उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितः । न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै ॥

uktaś ca mānuṣeṇa tvaṁ pathā gacchety avismitaḥ । na prabhāveṇa gantavyam antarikṣacareṇa vai ॥

आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा । नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥

ārjaveṇaiva gantavyaṁ na sukhānveṣiṇā pathā । nānveṣṭavyā viśeṣās tu viśeṣā hi prasaṅginaḥ ॥

अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे । स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् ॥

ahaṁkāro na kartavyo yājye tasmin narādhipe । sthātavyaṁ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṁśayam ॥

स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः । याज्यो मम स यद्ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया ॥

sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ । yājyo mama sa yad brūyāt tat kāryam aviśaṅkayā ॥

एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः । पद्भ्यां शक्तोऽन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम् ॥

evam uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṁ muniḥ । padbhyāṁ śakto ’ntarikṣeṇa krāntuṁ bhūmiṁ sasāgarām ॥

स गिरींश्चाप्यतिक्रम्य नदीस्तीर्त्वा सरांसि च । बहुव्यालमृगाकीर्णा विविधाश्चाटवीस्तथा ॥

sa girīṁś cāpy atikramya nadīs tīrtvā sarāṁsi ca । bahuvyālamr̥gākīrṇā vividhāś cāṭavīs tathā ॥

मेरोर्हरेश्च द्वे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा । क्रमेणैव व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत् ॥

meror hareś ca dve varṣe varṣaṁ haimavataṁ tathā । krameṇaiva vyatikramya bhārataṁ varṣam āsadat ॥

स देशान्विविधान्पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान् । आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः ॥

sa deśān vividhān paśyaṁś cīnahūṇaniṣevitān । āryāvartam imaṁ deśam ājagāma mahāmuniḥ ॥

पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन् । अध्वानं सोऽतिचक्राम खेऽचरः खे चरन्निव ॥

pitur vacanam ājñāya tam evārthaṁ vicintayan । adhvānaṁ so ’ticakrāma khe ’caraḥ khe carann iva ॥

पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च । रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन्न पश्यति ॥

pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi ca । ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyan na paśyati ॥

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च । पुण्यानि चैव तीर्थानि सोऽतिक्रम्य तथाध्वनः ॥

udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca । puṇyāni caiva tīrthāni so ’tikramya tathādhvanaḥ ॥

सोऽचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह । रक्षितान्धर्मराजेन जनकेन महात्मना ॥

so ’cireṇaiva kālena videhān āsasāda ha । rakṣitān dharmarājena janakena mahātmanā ॥

तत्र ग्रामान्बहून्पश्यन्बह्वन्नरसभोजनान् । पल्लीघोषान्समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान् ॥

tatra grāmān bahūn paśyan bahvannarasabhojanān । pallīghoṣān samr̥ddhāṁś ca bahugokulasaṁkulān ॥

स्फीतांश्च शालियवसैर्हंससारससेवितान् । पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलंकृतान् ॥

sphītāṁś ca śāliyavasair haṁsasārasasevitān । padminībhiś ca śataśaḥ śrīmatībhir alaṁkr̥tān ॥

स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान् । मिथिलोपवनं रम्यमाससाद महर्द्धिमत् ॥

sa videhān atikramya samr̥ddhajanasevitān । mithilopavanaṁ ramyam āsasāda maharddhimat ॥

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम् । पश्यन्नपश्यन्निव तत्समतिक्रामदच्युतः ॥

hastyaśvarathasaṁkīrṇaṁ naranārīsamākulam । paśyann apaśyann iva tat samatikrāmad acyutaḥ ॥

मनसा तं वहन्भारं तमेवार्थं विचिन्तयन् । आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह ॥

manasā taṁ vahan bhāraṁ tam evārthaṁ vicintayan । ātmārāmaḥ prasannātmā mithilām āsasāda ha ॥

तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः । स्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह ॥

tasyā dvāraṁ samāsādya dvārapālair nivāritaḥ । sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha ॥

स राजमार्गमासाद्य समृद्धजनसंकुलम् । पार्थिवक्षयमासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह ॥

sa rājamārgam āsādya samr̥ddhajanasaṁkulam । pārthivakṣayam āsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha ॥

तत्रापि द्वारपालास्तमुग्रवाचो न्यषेधयन् । तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत ॥

tatrāpi dvārapālās tam ugravāco nyaṣedhayan । tathaiva ca śukas tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata ॥

न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः । प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथातपात् ॥

na cātapādhvasaṁtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ । pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt ॥

तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितः । मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् ॥

teṣāṁ tu dvārapālānām ekaḥ śokasamanvitaḥ । madhyaṁgatam ivādityaṁ dr̥ṣṭvā śukam avasthitam ॥

पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः ॥

pūjayitvā yathānyāyam abhivādya kr̥tāñjaliḥ । prāveśayat tataḥ kakṣyāṁ dvitīyāṁ rājaveśmanaḥ ॥

तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवानुचिन्तयन् । छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युतिः ॥

tatrāsīnaḥ śukas tāta mokṣam evānucintayan । chāyāyām ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ ॥

तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः ॥

taṁ muhūrtād ivāgamya rājño mantrī kr̥tāñjaliḥ । prāveśayat tataḥ kakṣyāṁ tr̥tīyāṁ rājaveśmanaḥ ॥

तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्ररथोपमम् । सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् ॥

tatrāntaḥpurasaṁbaddhaṁ mahac caitrarathopamam । suvibhaktajalākrīḍaṁ ramyaṁ puṣpitapādapam ॥

तद्दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननमुत्तमम् । अर्हमासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः ॥

tad darśayitvā sa śukaṁ mantrī kānanam uttamam । arham āsanam ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ ॥

तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः । सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ॥

taṁ cāruveṣāḥ suśroṇyas taruṇyaḥ priyadarśanāḥ । sūkṣmaraktāmbaradharās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ ॥

संलापोल्लापकुशला नृत्तगीतविशारदाः । स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः ॥

saṁlāpollāpakuśalā nr̥ttagītaviśāradāḥ । smitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṁ samāḥ ॥

कामोपचारकुशला भावज्ञाः सर्वकोविदाः । परं पञ्चाशतो नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन् ॥

kāmopacārakuśalā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ । paraṁ pañcāśato nāryo vāramukhyāḥ samādravan ॥

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च । देशकालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् ॥

pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayārcya ca । deśakālopapannena sādhvannenāpy atarpayan ॥

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम् । सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत ॥

tasya bhuktavatas tāta tad antaḥpurakānanam । suramyaṁ darśayām āsur ekaikaśyena bhārata ॥

क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम् । उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस्तदा ॥

krīḍantyaś ca hasantyaś ca gāyantyaś caiva tāḥ śukam । udārasattvaṁ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṁs tadā ॥

आरणेयस्तु शुद्धात्मा त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् । वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति ॥

āraṇeyas tu śuddhātmā trisaṁdehas trikarmakr̥t । vaśyendriyo jitakrodho na hr̥ṣyati na kupyati ॥

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम् । स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं ददुस्ताः परमस्त्रियः ॥

tasmai śayyāsanaṁ divyaṁ varārhaṁ ratnabhūṣitam । spardhyāstaraṇasaṁstīrṇaṁ dadus tāḥ paramastriyaḥ ॥

पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्यामुपास्य च । निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥

pādaśaucaṁ tu kr̥tvaiva śukaḥ saṁdhyām upāsya ca । niṣasādāsane puṇye tam evārthaṁ vicintayan ॥

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः । मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्प्रभुः ॥

pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ । madhyarātre yathānyāyaṁ nidrām āhārayat prabhuḥ ॥

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम् । स्त्रीभिः परिवृतो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत ॥

tato muhūrtād utthāya kr̥tvā śaucam anantaram । strībhiḥ parivr̥to dhīmān dhyānam evānvapadyata ॥

अनेन विधिना कार्ष्णिस्तदहःशेषमच्युतः । तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत ॥

anena vidhinā kārṣṇis tad ahaḥśeṣam acyutaḥ । tāṁ ca rātriṁ nr̥pakule vartayām āsa bhārata ॥