Adhyāya 314

भीष्म उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥

bhīṣma uvāca । etac chrutvā tu vacanaṁ kr̥tātmā kr̥taniścayaḥ । ātmanātmānam āsthāya dr̥ṣṭvā cātmānam ātmanā ॥

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः ॥

kr̥takāryaḥ sukhī śāntas tūṣṇīṁ prāyād udaṅmukhaḥ । śaiśiraṁ girim uddiśya sadharmā mātariśvanaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदा । हिमवन्तमियाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम् ॥

etasminn eva kāle tu devarṣir nāradas tadā । himavantam iyād draṣṭuṁ siddhacāraṇasevitam ॥

तमप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम् । किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च ॥

tam apsarogaṇākīrṇaṁ gītasvananināditam । kiṁnarāṇāṁ samūhaiś ca bhr̥ṅgarājais tathaiva ca ॥

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः । चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः । राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा ॥

madgubhiḥ khañjarīṭaiś ca vicitrair jīvajīvakaiḥ । citravarṇair mayūraiś ca kekāśatavirājitaiḥ । rājahaṁsasamūhaiś ca hr̥ṣṭaiḥ parabhr̥tais tathā ॥

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधिगच्छति । चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा । यत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया ॥

pakṣirājo garutmāṁś ca yaṁ nityam adhigacchati । catvāro lokapālāś ca devāḥ sarṣigaṇās tathā । yatra nityaṁ samāyānti lokasya hitakāmyayā ॥

विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना । यत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः ॥

viṣṇunā yatra putrārthe tapas taptaṁ mahātmanā । yatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ ॥

शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै । यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा ॥

śaktir nyastā kṣititale trailokyam avamanya vai । yatrovāca jagatskandaḥ kṣipan vākyam idaṁ tadā ॥

योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः । यो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥

yo ’nyo ’sti matto ’bhyadhiko viprā yasyādhikaṁ priyāḥ । yo brahmaṇyo dvitīyo ’sti triṣu lokeṣu vīryavān ॥

सोऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथ वा कम्पयत्विति । तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति ॥

so ’bhyuddharatv imāṁ śaktim atha vā kampayatv iti । tac chrutvā vyathitā lokāḥ ka imām uddhared iti ॥

अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम् । अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम् । किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन् ॥

atha devagaṇaṁ sarvaṁ saṁbhrāntendriyamānasam । apaśyad bhagavān viṣṇuḥ kṣiptaṁ sāsurarākṣasam । kiṁ nv atra sukr̥taṁ kāryaṁ bhaved iti vicintayan ॥

स नामृष्यत तं क्षेपमवैक्षत च पावकिम् । स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा । कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः ॥

sa nāmr̥ṣyata taṁ kṣepam avaikṣata ca pāvakim । sa prahasya viśuddhātmā śaktiṁ prajvalitāṁ tadā । kampayām āsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ ॥

शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा । मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना ॥

śaktyāṁ tu kampamānāyāṁ viṣṇunā balinā tadā । medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā ॥

शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता । रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना ॥

śaktenāpi samuddhartuṁ kampitā sā na tūddhr̥tā । rakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṁ prabhaviṣṇunā ॥

तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्रादमिदमब्रवीत् । पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति ॥

tāṁ kampayitvā bhagavān prahrādam idam abravīt । paśya vīryaṁ kumārasya naitad anyaḥ kariṣyati ॥

सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः । जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनामप्यकम्पयत् ॥

so ’mr̥ṣyamāṇas tad vākyaṁ samuddharaṇaniścitaḥ । jagrāha tāṁ tasya śaktiṁ na cainām apy akampayat ॥

नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि । विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः ॥

nādaṁ mahāntaṁ muktvā sa mūrchito girimūrdhani । vihvalaḥ prāpatad bhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ ॥

यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः । तपोऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः ॥

yatrottarāṁ diśaṁ gatvā śailarājasya pārśvataḥ । tapo ’tapyata durdharṣas tāta nityaṁ vr̥ṣadhvajaḥ ॥

पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः । आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षमकृतात्मभिः ॥

pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥ । ādityabandhanaṁ nāma durdharṣam akr̥tātmabhiḥ ॥

न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः । दशयोजनविस्तारमग्निज्वालासमावृतम् ॥

na tatra śakyate gantuṁ yakṣarākṣasadānavaiḥ । daśayojanavistāram agnijvālāsamāvr̥tam ॥

भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान् । सर्वविघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः ॥

bhagavān pāvakas tatra svayaṁ tiṣṭhati vīryavān । sarvavighnān praśamayan mahādevasya dhīmataḥ ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः । देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः ॥

divyaṁ varṣasahasraṁ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ । devān saṁtāpayaṁs tatra mahādevo dhr̥tavrataḥ ॥

ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतः । विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः । वेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः ॥

aindrīṁ tu diśam āsthāya śailarājasya dhīmataḥ । vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ । vedān adhyāpayām āsa vyāsaḥ śiṣyān mahātapāḥ ॥

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव च । जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम् ॥

sumantuṁ ca mahābhāgaṁ vaiśaṁpāyanam eva ca । jaiminiṁ ca mahāprājñaṁ pailaṁ cāpi tapasvinam ॥

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः । तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुरुत्तमम् । आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः ॥

ebhiḥ śiṣyaiḥ parivr̥to vyāsa āste mahātapāḥ । tatrāśramapadaṁ puṇyaṁ dadarśa pitur uttamam । āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ ॥

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम् । ददर्श सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम् ॥

atha vyāsaḥ parikṣiptaṁ jvalantam iva pāvakam । dadarśa sutam āyāntaṁ divākarasamaprabham ॥

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च । योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम् ॥

asajjamānaṁ vr̥kṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca । yogayuktaṁ mahātmānaṁ yathā bāṇaṁ guṇacyutam ॥

सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः । यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः ॥

so ’bhigamya pituḥ pādāv agr̥hṇād araṇīsutaḥ । yathopajoṣaṁ taiś cāpi samāgacchan mahāmuniḥ ॥

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतः । शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः ॥

tato nivedayām āsa pitre sarvam aśeṣataḥ । śuko janakarājena saṁvādaṁ prītamānasaḥ ॥

एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान् । उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः ॥

evam adhyāpayañ śiṣyān vyāsaḥ putraṁ ca vīryavān । uvāsa himavatpr̥ṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ ॥

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे । वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥

tataḥ kadā cic chiṣyās taṁ parivāryāvatasthire । vedādhyayanasaṁpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ ॥

वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनः । अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम् ॥

vedeṣu niṣṭhāṁ saṁprāpya sāṅgeṣv atitapasvinaḥ । athocus te tadā vyāsaṁ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum ॥

महता श्रेयसा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताः । एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम् ॥

mahatā śreyasā yuktā yaśasā ca sma vardhitāḥ । ekaṁ tv idānīm icchāmo guruṇānugrahaṁ kr̥tam ॥

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाच ह । उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया ॥

iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā brahmarṣis tān uvāca ha । ucyatām iti tad vatsā yad vaḥ kāryaṁ priyaṁ mayā ॥

एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः । पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम् ॥

etad vākyaṁ guroḥ śrutvā śiṣyās te hr̥ṣṭamānasāḥ । punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum ॥

ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम् । यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम ॥

ūcus te sahitā rājann idaṁ vacanam uttamam । yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama ॥

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा । षष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः ॥

kāṅkṣāmas tu vayaṁ sarve varaṁ dattaṁ maharṣiṇā । ṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṁ gacched atra prasīda naḥ ॥

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमः । इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः ॥

catvāras te vayaṁ śiṣyā guruputraś ca pañcamaḥ । iha vedāḥ pratiṣṭherann eṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ ॥

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित् । पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः । उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः ॥

śiṣyāṇāṁ vacanaṁ śrutvā vyāso vedārthatattvavit । parāśarātmajo dhīmān paralokārthacintakaḥ । uvāca śiṣyān dharmātmā dharmyaṁ naiḥśreyasaṁ vacaḥ ॥

ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे भवेत् । ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति ॥

brāhmaṇāya sadā deyaṁ brahma śuśrūṣave bhavet । brahmaloke nivāsaṁ yo dhruvaṁ samabhikāṅkṣati ॥

भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम् । नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि ॥

bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatām ayam । nāśiṣye saṁpradātavyo nāvrate nākr̥tātmani ॥

एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः । नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन ॥

ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ । nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṁ cana ॥

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैः । परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः ॥

yathā hi kanakaṁ śuddhaṁ tāpacchedanigharṣaṇaiḥ । parīkṣeta tathā śiṣyān īkṣet kulaguṇādibhiḥ ॥

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये । यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति ॥

na niyojyāś ca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye । yathāmati yathāpāṭhaṁ tathā vidyā phaliṣyati ॥

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ॥

sarvas taratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu । śrāvayec caturo varṇān kr̥tvā brāhmaṇam agrataḥ ॥

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् । स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥

vedasyādhyayanaṁ hīdaṁ tac ca kāryaṁ mahat smr̥tam । stutyartham iha devānāṁ vedāḥ sr̥ṣṭāḥ svayaṁbhuvā ॥

यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणं वेदपारगम् । सोऽपध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम् ॥

yo nirvadeta saṁmohād brāhmaṇaṁ vedapāragam । so ’padhyānād brāhmaṇasya parābhūyād asaṁśayam ॥

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥

yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pr̥cchati । tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṁ vādhigacchati ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति । उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृदि वो भवेत् ॥

etad vaḥ sarvam ākhyātaṁ svādhyāyasya vidhiṁ prati । upakuryāc ca śiṣyāṇām etac ca hr̥di vo bhavet ॥