Adhyāya 311

भीष्म उवाच । स लब्ध्वा परमं देवाद्वरं सत्यवतीसुतः । अरणीं त्वथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया ॥

bhīṣma uvāca । sa labdhvā paramaṁ devād varaṁ satyavatīsutaḥ । araṇīṁ tv atha saṁgr̥hya mamanthāgnicikīrṣayā ॥

अथ रूपं परं राजन्बिभ्रतीं स्वेन तेजसा । घृताचीं नामाप्सरसमपश्यद्भगवानृषिः ॥

atha rūpaṁ paraṁ rājan bibhratīṁ svena tejasā । ghr̥tācīṁ nāmāpsarasam apaśyad bhagavān r̥ṣiḥ ॥

ऋषिरप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्युधिष्ठिर ॥

r̥ṣir apsarasaṁ dr̥ṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ । abhavad bhagavān vyāso vane tasmin yudhiṣṭhira ॥

सा च कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् । शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत् ॥

sā ca kr̥tvā tadā vyāsaṁ kāmasaṁvignamānasam । śukī bhūtvā mahārāja ghr̥tācī samupāgamat ॥

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम् । शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥

sa tām apsarasaṁ dr̥ṣṭvā rūpeṇānyena saṁvr̥tām । śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha ॥

स तु धैर्येण महता निगृह्णन्हृच्छयं मुनिः । न शशाक नियन्तुं तद्व्यासः प्रविसृतं मनः । भावित्वाच्चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः ॥

sa tu dhairyeṇa mahatā nigr̥hṇan hr̥cchayaṁ muniḥ । na śaśāka niyantuṁ tad vyāsaḥ pravisr̥taṁ manaḥ । bhāvitvāc caiva bhāvasya ghr̥tācyā vapuṣā hr̥taḥ ॥

यत्नान्नियच्छतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् ॥

yatnān niyacchatas tasya muner agnicikīrṣayā । araṇyām eva sahasā tasya śukram avāpatat ॥

सोऽविशङ्केन मनसा तथैव द्विजसत्तमः । अरणीं ममन्थ ब्रह्मर्षिस्तस्यां जज्ञे शुको नृप ॥

so ’viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ । araṇīṁ mamantha brahmarṣis tasyāṁ jajñe śuko nr̥pa ॥

शुक्रे निर्मथ्यमाने तु शुको जज्ञे महातपाः । परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः ॥

śukre nirmathyamāne tu śuko jajñe mahātapāḥ । paramarṣir mahāyogī araṇīgarbhasaṁbhavaḥ ॥

यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान् । तथारूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा ॥

yathādhvare samiddho ’gnir bhāti havyam upāttavān । tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalann iva tejasā ॥

बिभ्रत्पितुश्च कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमम् । बभौ तदा भावितात्मा विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

bibhrat pituś ca kauravya rūpavarṇam anuttamam । babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

तं गङ्गा सरितां श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर । स्वरूपिणी तदाभ्येत्य स्नापयामास वारिणा ॥

taṁ gaṅgā saritāṁ śreṣṭhā merupr̥ṣṭhe janeśvara । svarūpiṇī tadābhyetya snāpayām āsa vāriṇā ॥

अन्तरिक्षाच्च कौरव्य दण्डः कृष्णाजिनं च ह । पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्यार्थे महात्मनः ॥

antarikṣāc ca kauravya daṇḍaḥ kr̥ṣṇājinaṁ ca ha । papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ ॥

जेगीयन्ते स्म गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त महास्वनाः ॥

jegīyante sma gandharvā nanr̥tuś cāpsarogaṇāḥ । devadundubhayaś caiva prāvādyanta mahāsvanāḥ ॥

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा तुम्बुरुनारदौ । हाहाहूहू च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् ॥

viśvāvasuś ca gandharvas tathā tumburunāradau । hāhāhūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṁbhavam ॥

तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः । देवा देवर्षयश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च ॥

tatra śakrapurogāś ca lokapālāḥ samāgatāḥ । devā devarṣayaś caiva tathā brahmarṣayo ’pi ca ॥

दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्षात्र मारुतः । जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् ॥

divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣātra mārutaḥ । jaṅgamaṁ sthāvaraṁ caiva prahr̥ṣṭam abhavaj jagat ॥

तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः । जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा ॥

taṁ mahātmā svayaṁ prītyā devyā saha mahādyutiḥ । jātamātraṁ muneḥ putraṁ vidhinopānayat tadā ॥

तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शनम् । ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देववासांसि चाभिभो ॥

tasya deveśvaraḥ śakro divyam adbhutadarśanam । dadau kamaṇḍaluṁ prītyā devavāsāṁsi cābhibho ॥

हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः । प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च भारत ॥

haṁsāś ca śatapatrāś ca sārasāś ca sahasraśaḥ । pradakṣiṇam avartanta śukāś cāṣāś ca bhārata ॥

आरणेयस्तथा दिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युतिः । तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः ॥

āraṇeyas tathā divyaṁ prāpya janma mahādyutiḥ । tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ ॥

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः । उपतस्थुर्महाराज यथास्य पितरं तथा ॥

utpannamātraṁ taṁ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṁgrahāḥ । upatasthur mahārāja yathāsya pitaraṁ tathā ॥

बृहस्पतिं तु वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित् । उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥

br̥haspatiṁ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit । upādhyāyaṁ mahārāja dharmam evānucintayan ॥

सोऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान् । इतिहासं च कार्त्स्न्येन राजशास्त्राणि चाभिभो ॥

so ’dhītya vedān akhilān sarahasyān sasaṁgrahān । itihāsaṁ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibho ॥

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः । उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहितः ॥

gurave dakṣiṇāṁ dattvā samāvr̥tto mahāmuniḥ । ugraṁ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ ॥

देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि स महातपाः । संमन्त्रणीयो मान्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा ॥

devatānām r̥ṣīṇāṁ ca bālye ’pi sa mahātapāḥ । saṁmantraṇīyo mānyaś ca jñānena tapasā tathā ॥

न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु नराधिप । त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः ॥

na tv asya ramate buddhir āśrameṣu narādhipa । triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ ॥