Adhyāya 310

युधिष्ठिर उवाच । कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः । सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ । siddhiṁ ca paramāṁ prāptas tan me brūhi pitāmaha ॥

कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः । न ह्यस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः ॥

kasyāṁ cotpādayām āsa śukaṁ vyāsas tapodhanaḥ । na hy asya jananīṁ vidma janma cāgryaṁ mahātmanaḥ ॥

कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः । यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित् ॥

kathaṁ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ । yathā nānyasya loke ’smin dvitīyasyeha kasya cit ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते । न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम् ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vistareṇa mahādyute । na hi me tr̥ptir astīha śr̥ṇvato ’mr̥tam uttamam ॥

माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह । यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

māhātmyam ātmayogaṁ ca vijñānaṁ ca śukasya ha । yathāvad ānupūrvyeṇa tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥

bhīṣma uvāca । na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ । r̥ṣayaś cakrire dharmaṁ yo ’nūcānaḥ sa no mahān ॥

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव । तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥

tapomūlam idaṁ sarvaṁ yan māṁ pr̥cchasi pāṇḍava । tad indriyāṇi saṁyamya tapo bhavati nānyathā ॥

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ॥

indriyāṇāṁ prasaṅgena doṣam r̥cchaty asaṁśayam । saṁniyamya tu tāny eva siddhiṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम् ॥

aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca । yogasya kalayā tāta na tulyaṁ vidyate phalam ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं यथा । शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः ॥

atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṁ yathā । śukasyāgryāṁ gatiṁ caiva durvidām akr̥tātmabhiḥ ॥

मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते । विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः ॥

meruśr̥ṅge kila purā karṇikāravanāyute । vijahāra mahādevo bhīmair bhūtagaṇair vr̥taḥ ॥

शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा । तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ॥

śailarājasutā caiva devī tatrābhavat purā । tatra divyaṁ tapas tepe kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ ॥

योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः । धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम ॥

yogenātmānam āviśya yogadharmaparāyaṇaḥ । dhārayan sa tapas tepe putrārthaṁ kurusattama ॥

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चाभिभो । वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ॥

agner bhūmer apāṁ vāyor antarikṣasya cābhibho । vīryeṇa saṁmitaḥ putro mama bhūyād iti sma ha ॥

संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापेणाकृतात्मभिः । वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् ॥

saṁkalpenātha so ’nena duṣprāpeṇākr̥tātmabhiḥ । varayām āsa deveśam āsthitas tapa uttamam ॥

अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः । आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् ॥

atiṣṭhan mārutāhāraḥ śataṁ kila samāḥ prabhuḥ । ārādhayan mahādevaṁ bahurūpam umāpatim ॥

तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा । लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह ॥

tatra brahmarṣayaś caiva sarve devarṣayas tathā । lokapālāś ca lokeśaṁ sādhyāś ca vasubhiḥ saha ॥

आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ । मरुतो मारुतश्चैव सागराः सरितस्तथा ॥

ādityāś caiva rudrāś ca divākaraniśākarau । maruto mārutaś caiva sāgarāḥ saritas tathā ॥

अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ । विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥

aśvinau devagandharvās tathā nāradaparvatau । viśvāvasuś ca gandharvaḥ siddhāś cāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् । धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः ॥

tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṁ śubhām । dhārayāṇaḥ srajaṁ bhāti jyotsnām iva niśākaraḥ ॥

तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले । आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमुद्यतः ॥

tasmin divye vane ramye devadevarṣisaṁkule । āsthitaḥ paramaṁ yogam r̥ṣiḥ putrārtham udyataḥ ॥

न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते । त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥

na cāsya hīyate varṇo na glānir upajāyate । trayāṇām api lokānāṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः । प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः ॥

jaṭāś ca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ । prajvalantyaḥ sma dr̥śyante yuktasyāmitatejasaḥ ॥

मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम । स देवचरितानीह कथयामास मे सदा ॥

mārkaṇḍeyo hi bhagavān etad ākhyātavān mama । sa devacaritānīha kathayām āsa me sadā ॥

ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः । अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः ॥

tā etādyāpi kr̥ṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ । agnivarṇā jaṭās tāta prakāśante mahātmanaḥ ॥

एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत । महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् ॥

evaṁvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata । maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim ॥

उवाच चैनं भगवांस्त्र्यम्बकः प्रहसन्निव । एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति ॥

uvāca cainaṁ bhagavāṁs tryambakaḥ prahasann iva । evaṁvidhas te tanayo dvaipāyana bhaviṣyati ॥

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् । यथा च खं तथा शुद्धो भविष्यति सुतो महान् ॥

yathā hy agnir yathā vāyur yathā bhūmir yathā jalam । yathā ca khaṁ tathā śuddho bhaviṣyati suto mahān ॥

तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदपाश्रयः । तेजसावृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम् ॥

tadbhāvabhāvī tadbuddhis tadātmā tadapāśrayaḥ । tejasāvr̥tya lokāṁs trīn yaśaḥ prāpsyati kevalam ॥