Adhyāya 309

युधिष्ठिर उवाच । कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा । एतदिच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ nirvedam āpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā । etad icchāmi kauravya śrotuṁ kautūhalaṁ hi me ॥

भीष्म उवाच । प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तमकुतोभयम् । अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम् ॥

bhīṣma uvāca । prākr̥tena suvr̥ttena carantam akutobhayam । adhyāpya kr̥tsnaṁ svādhyāyam anvaśād vai pitā sutam ॥

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ । क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः ॥

dharmaṁ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau । kṣutpipāse ca vāyuṁ ca jaya nityaṁ jitendriyaḥ ॥

सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः । अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय ॥

satyam ārjavam akrodham anasūyāṁ damaṁ tapaḥ । ahiṁsāṁ cānr̥śaṁsyaṁ ca vidhivat paripālaya ॥

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम् । देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय ॥

satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvam anārjavam । devatātithiśeṣeṇa yātrāṁ prāṇasya saṁśraya ॥

फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते । अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥

phenapātropame dehe jīve śakunivat sthite । anitye priyasaṁvāse kathaṁ svapiṣi putraka ॥

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु । अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे ॥

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu । antaraṁ lipsamāneṣu bālas tvaṁ nāvabudhyase ॥

गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषि । जीविते शिष्यमाणे च किमुत्थाय न धावसि ॥

gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi । jīvite śiṣyamāṇe ca kim utthāya na dhāvasi ॥

ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् । पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥

aihalaukikam īhante māṁsaśoṇitavardhanam । pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhr̥śanāstikāḥ ॥

धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः । अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते ॥

dharmāya ye ’bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ । apathā gacchatāṁ teṣām anuyātāpi pīḍyate ॥

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाः । धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥

ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ । dharmyaṁ panthānam ārūḍhās tān upāssva ca pr̥ccha ca ॥

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम् । नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै ॥

upadhārya mataṁ teṣāṁ vr̥ddhānāṁ dharmadarśinām । niyaccha parayā buddhyā cittam utpathagāmi vai ॥

अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः । सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः ॥

adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ । sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṁ vicetasaḥ ॥

धर्मनिःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह । कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥

dharmaniḥśreṇim āsthāya kiṁ cit kiṁ cit samāruha । kośakāravad ātmānaṁ veṣṭayan nāvabudhyase ॥

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिवास्थिरम् । वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धतम् ॥

nāstikaṁ bhinnamaryādaṁ kūlapātam ivāsthiram । vāmataḥ kuru visrabdho naraṁ veṇum ivoddhatam ॥

कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥

kāmaṁ krodhaṁ ca mr̥tyuṁ ca pañcendriyajalāṁ nadīm । nāvaṁ dhr̥timayīṁ kr̥tvā janmadurgāṇi saṁtara ॥

मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते । अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर ॥

mr̥tyunābhyāhate loke jarayā paripīḍite । amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṁtara ॥

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा । निर्वृतिं लभसे कस्मादकस्मान्मृत्युनाशितः ॥

tiṣṭhantaṁ ca śayānaṁ ca mr̥tyur anveṣate yadā । nirvr̥tiṁ labhase kasmād akasmān mr̥tyunāśitaḥ ॥

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् । वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥

saṁcinvānakam evainaṁ kāmānām avitr̥ptakam । vr̥kīvoraṇam āsādya mr̥tyur ādāya gacchati ॥

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् । अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम् ॥

kramaśaḥ saṁcitaśikho dharmabuddhimayo mahān । andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām ॥

संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे । ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय ॥

saṁpatan dehajālāni kadā cid iha mānuṣe । brāhmaṇyaṁ labhate jantus tat putra paripālaya ॥

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं न कामार्थाय जायते । इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम् ॥

brāhmaṇasya hi deho ’yaṁ na kāmārthāya jāyate । iha kleśāya tapase pretya tv anupamaṁ sukham ॥

ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि;स्तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम् । स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व ॥

brāhmaṇyaṁ bahubhir avāpyate tapobhis; tal labdhvā na paripaṇena heḍitavyam । svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva ॥

अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः; सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा । ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो; मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम् ॥

avyaktaprakr̥tir ayaṁ kalāśarīraḥ; sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā । r̥tvāsyaḥ samabalaśuklakr̥ṣṇanetro; māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām ॥

तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं; गच्छन्तं सततमिहाव्यपेक्षमाणम् । चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य ॥

taṁ dr̥ṣṭvā prasr̥tam ajasram ugravegaṁ; gacchantaṁ satatam ihāvyapekṣamāṇam । cakṣus te yadi na parapraṇetr̥neyaṁ; dharme te bhavatu manaḥ paraṁ niśamya ॥

येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः; क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगाः । क्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशमधर्मवासनाभिः ॥

ye ’mī tu pracalitadharmakāmavr̥ttāḥ; krośantaḥ satatam aniṣṭasaṁprayogāḥ । kliśyante parigatavedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhr̥śam adharmavāsanābhiḥ ॥

राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान् । बहुविधमपि चरतः प्रदिशति; सुखमनुपगतं निरवद्यम् ॥

rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā; samīkṣya sukr̥tināṁ dadhāti lokān । bahuvidham api carataḥ pradiśati; sukham anupagataṁ niravadyam ॥

श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि; वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः । नरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदमुपरतं विशसन्ति ॥

śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṁsi; vaḍagr̥dhrakulapakṣiṇāṁ ca saṁghāḥ । narāṁ kadane rudhirapā guruvacana;nudam uparataṁ viśasanti ॥

मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः; प्रभिनत्ति दशगुणा मनोनुगत्वात् । निवसति भृशमसुखं पितृविषय;विपिनमवगाह्य स पापः ॥

maryādā niyatāḥ svayaṁbhuvā ya ihemāḥ; prabhinatti daśaguṇā manonugatvāt । nivasati bhr̥śam asukhaṁ pitr̥viṣaya;vipinam avagāhya sa pāpaḥ ॥

यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात् । उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो; भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा ॥

yo lubdhaḥ subhr̥śaṁ priyānr̥taś ca manuṣyaḥ; satatanikr̥tivañcanāratiḥ syāt । upanidhibhir asukhakr̥t sa paramanirayago; bhr̥śam asukham anubhavati duṣkr̥takarmā ॥

उष्णां वैतरणीं महानदी;मवगाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः । परशुवनशयो निपतितो; वसति च महानिरये भृशार्तः ॥

uṣṇāṁ vaitaraṇīṁ mahānadīm; avagāḍho ’sipatravanabhinnagātraḥ । paraśuvanaśayo nipatito; vasati ca mahāniraye bhr̥śārtaḥ ॥

महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् । चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे ॥

mahāpadāni katthase na cāpy avekṣase param । cirasya mr̥tyukārikām anāgatāṁ na budhyase ॥

प्रयास्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम् । अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम् ॥

prayāsyatāṁ kim āsyate samutthitaṁ mahad bhayam । atipramāthi dāruṇaṁ sukhasya saṁvidhīyatām ॥

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य मृत्युशासनात् । तदन्तिकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु ॥

purā mr̥taḥ praṇīyase yamasya mr̥tyuśāsanāt । tad antikāya dāruṇaiḥ prayatnam ārjave kuru ॥

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित् । तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः ॥

purā samūlabāndhavaṁ prabhur haraty aduḥkhavit । taveha jīvitaṁ yamo na cāsti tasya vārakaḥ ॥

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः । पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम् ॥

purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ । puraika eva nīyase kuruṣva sāṁparāyikam ॥

पुरा सहिक्क एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः । पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे ॥

purā sahikka eva te pravāti māruto ’ntakaḥ । purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame ॥

स्मृतिश्च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक । समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु ॥

smr̥tiś ca saṁnirudhyate purā taveha putraka । samākulasya gacchataḥ samādhim uttamaṁ kuru ॥

कृताकृते शुभाशुभे प्रमादकर्मविप्लुते । स्मरन्पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम् ॥

kr̥tākr̥te śubhāśubhe pramādakarmaviplute । smaran purā na tapyase nidhatsva kevalaṁ nidhim ॥

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति ते । बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम् ॥

purā jarā kalevaraṁ vijarjarīkaroti te । balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṁ nidhim ॥

पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः । प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समाचर ॥

purā śarīram antako bhinatti rogasāyakaiḥ । prasahya jīvitakṣaye tapo mahat samācara ॥

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः । अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने ॥

purā vr̥kā bhayaṁkarā manuṣyadehagocarāḥ । abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane ॥

पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै । पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि ॥

purāndhakāram ekako ’nupaśyasi tvarasva vai । purā hiraṇmayān nagān nirīkṣase ’drimūrdhani ॥

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः । विचालयन्ति दर्शनाद्घटस्व पुत्र यत्परम् ॥

purā kusaṁgatāni te suhr̥nmukhāś ca śatravaḥ । vicālayanti darśanād ghaṭasva putra yat param ॥

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद्धनम् ॥

dhanasya yasya rājato bhayaṁ na cāsti caurataḥ । mr̥taṁ ca yan na muñcati samarjayasva tad dhanam ॥

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् । यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नुते ॥

na tatra saṁvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam । yad eva yasya yautakaṁ tad eva tatra so ’śnute ॥

परत्र येन जीव्यते तदेव पुत्र दीयताम् । धनं यदक्षयं ध्रुवं समर्जयस्व तत्स्वयम् ॥

paratra yena jīvyate tad eva putra dīyatām । dhanaṁ yad akṣayaṁ dhruvaṁ samarjayasva tat svayam ॥

न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम् । अपक्व एव यावके पुरा प्रणीयसे त्वर ॥

na yāvad eva pacyate mahājanasya yāvakam । apakva eva yāvake purā praṇīyase tvara ॥

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः । अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम् ॥

na mātr̥pitr̥bāndhavā na saṁstutaḥ priyo janaḥ । anuvrajanti saṁkaṭe vrajantam ekapātinam ॥

यदेव कर्म केवलं स्वयं कृतं शुभाशुभम् । तदेव तस्य यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः ॥

yad eva karma kevalaṁ svayaṁ kr̥taṁ śubhāśubham । tad eva tasya yautakaṁ bhavaty amutra gacchataḥ ॥

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः । न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः ॥

hiraṇyaratnasaṁcayāḥ śubhāśubhena saṁcitāḥ । na tasya dehasaṁkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ ॥

परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः । न साक्षिरात्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन ॥

paratragāmikasya te kr̥tākr̥tasya karmaṇaḥ । na sākṣir ātmanā samo nr̥ṇām ihāsti kaś cana ॥

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः । प्रपश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वतः ॥

manuṣyadehaśūnyakaṁ bhavaty amutra gacchataḥ । prapaśya buddhicakṣuṣā pradr̥śyate hi sarvataḥ ॥

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः । त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः ॥

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīram āśritās trayaḥ । ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ ॥

यथानिशेषु सर्वतःस्पृशत्सु सर्वदारिषु । प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय ॥

yathāniśeṣu sarvataḥspr̥śatsu sarvadāriṣu । prakāśagūḍhavr̥ttiṣu svadharmam eva pālaya ॥

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते । स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति ॥

anekapāripanthike virūparaudrarakṣite । svam eva karma rakṣyatāṁ svakarma tatra gacchati ॥

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम् । यथाकृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम् ॥

na tatra saṁvibhajyate svakarmaṇā parasparam । yathākr̥taṁ svakarmajaṁ tad eva bhujyate phalam ॥

यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह । तथाप्नुवन्ति कर्मतो विमानकामगामिनः ॥

yathāpsarogaṇāḥ phalaṁ sukhaṁ maharṣibhiḥ saha । tathāpnuvanti karmato vimānakāmagāminaḥ ॥

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः । तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः ॥

yatheha yat kr̥taṁ śubhaṁ vipāpmabhiḥ kr̥tātmabhiḥ । tad āpnuvanti mānavās tathā viśuddhayonayaḥ ॥

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः । व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः ॥

prajāpateḥ salokatāṁ br̥haspateḥ śatakratoḥ । vrajanti te parāṁ gatiṁ gr̥hasthadharmasetubhiḥ ॥

सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे । अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर्विना न यावकम् ॥

sahasraśo ’py anekaśaḥ pravaktum utsahāmahe । abuddhimohanaṁ punaḥ prabhur vinā na yāvakam ॥

गता द्विरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः । कुरुष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते ॥

gatā dviraṣṭavarṣatā dhruvo ’si pañcaviṁśakaḥ । kuruṣva dharmasaṁcayaṁ vayo hi te ’tivartate ॥

पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखं दमम् । यथागृहीतमुत्थितं त्वरस्व धर्मपालने ॥

purā karoti so ’ntakaḥ pramādagomukhaṁ damam । yathāgr̥hītam utthitaṁ tvarasva dharmapālane ॥

यदा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि । तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा ॥

yadā tvam eva pr̥ṣṭhatas tvam agrato gamiṣyasi । tathā gatiṁ gamiṣyataḥ kim ātmanā pareṇa vā ॥

यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् । भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व तं महानिधिम् ॥

yad ekapātināṁ satāṁ bhavaty amutra gacchatām । bhayeṣu sāṁparāyikaṁ nidhatsva taṁ mahānidhim ॥

सकूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान् । न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम् ॥

sakūlamūlabāndhavaṁ prabhur haraty asaṅgavān । na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṁnidhim ॥

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् । स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत् ॥

idaṁ nidarśanaṁ mayā taveha putra saṁmatam । svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṁ kuruṣva tat ॥

दधाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्य कस्यचित् । अबुद्धिमोहजैर्गुणैः शतैक एव युज्यते ॥

dadhāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasya kasya cit । abuddhimohajair guṇaiḥ śataika eva yujyate ॥

श्रुतं समर्थमस्तु ते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः । तदेव तत्र दर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम् ॥

śrutaṁ samartham astu te prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ । tad eva tatra darśanaṁ kr̥tajñam arthasaṁhitam ॥

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥

nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ । chittvaināṁ sukr̥to yānti naināṁ chindanti duṣkr̥taḥ ॥

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि । आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे ॥

kiṁ te dhanena kiṁ bandhubhis te; kiṁ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi । ātmānam anviccha guhāṁ praviṣṭaṁ; pitāmahās te kva gatāś ca sarve ॥

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । को हि तद्वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥

śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam । ko hi tad veda kasyādya mr̥tyusenā nivekṣyate ॥

अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः । अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा ॥

anugamya śmaśānāntaṁ nivartantīha bāndhavāḥ । agnau prakṣipya puruṣaṁ jñātayaḥ suhr̥das tathā ॥

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमतौ स्थितान् । वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः ॥

nāstikān niranukrośān narān pāpamatau sthitān । vāmataḥ kuru viśrabdhaṁ paraṁ prepsur atandritaḥ ॥

एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते । सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥

evam abhyāhate loke kālenopanipīḍite । sumahad dhairyam ālambya dharmaṁ sarvātmanā kuru ॥

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः । सम्यक्स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखमेधते ॥

athemaṁ darśanopāyaṁ samyag yo vetti mānavaḥ । samyak sa dharmaṁ kr̥tveha paratra sukham edhate ॥

न देहभेदे मरणं विजानतां; न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि । धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो; य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति ॥

na dehabhede maraṇaṁ vijānatāṁ; na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi । dharmaṁ hi yo vardhayate sa paṇḍito; ya eva dharmāc cyavate sa muhyati ॥

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः; फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि । निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते; त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥

prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ; phalaṁ prayoktā labhate yathāvidhi । nihīnakarmā nirayaṁ prapadyate; triviṣṭapaṁ gacchati dharmapāragaḥ ॥

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्येत न पुनर्यथा ॥

sopānabhūtaṁ svargasya mānuṣyaṁ prāpya durlabham । tathātmānaṁ samādadhyād bhraśyeta na punar yathā ॥

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी । तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥

yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī । tam āhuḥ puṇyakarmāṇam aśocyaṁ mitrabāndhavaiḥ ॥

यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चयेष्ववलम्बते । स्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद्भयम् ॥

yasya nopahatā buddhir niścayeṣv avalambate । svarge kr̥tāvakāśasya tasya nāsti mahad bhayam ॥

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः । तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगमजानताम् ॥

tapovaneṣu ye jātās tatraiva nidhanaṁ gatāḥ । teṣām alpataro dharmaḥ kāmabhogam ajānatām ॥

यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् । न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम् ॥

yas tu bhogān parityajya śarīreṇa tapaś caret । na tena kiṁ cin na prāptaṁ tan me bahumataṁ phalam ॥

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥

mātāpitr̥sahasrāṇi putradāraśatāni ca । anāgatāny atītāni kasya te kasya vā vayam ॥

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि । स्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति ॥

na teṣāṁ bhavatā kāryaṁ na kāryaṁ tava tair api । svakr̥tais tāni yātāni bhavāṁś caiva gamiṣyati ॥

इह लोके हि धनिनः परोऽपि स्वजनायते । स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामेव नश्यति ॥

iha loke hi dhaninaḥ paro ’pi svajanāyate । svajanas tu daridrāṇāṁ jīvatām eva naśyati ॥

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः । ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च ॥

saṁcinoty aśubhaṁ karma kalatrāpekṣayā naraḥ । tataḥ kleśam avāpnoti paratreha tathaiva ca ॥

पश्य त्वं छिद्रभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा । तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम् ॥

paśya tvaṁ chidrabhūtaṁ hi jīvalokaṁ svakarmaṇā । tat kuruṣva tathā putra kr̥tsnaṁ yat samudāhr̥tam ॥

तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रविश्य ताम् । शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता ॥

tad etat saṁpradr̥śyaiva karmabhūmiṁ praviśya tām । śubhāny ācaritavyāni paralokam abhīpsatā ॥

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन; सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति प्रसह्य ॥

māsartusaṁjñāparivartakena; sūryāgninā rātridivendhanena । svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati prasahya ॥

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून्न बाधते । श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे;त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥

dhanena kiṁ yan na dadāti nāśnute; balena kiṁ yena ripūn na bādhate । śrutena kiṁ yena na dharmam ācaret; kim ātmanā yo na jitendriyo vaśī ॥

इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु । शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम् ॥

idaṁ dvaipāyanavaco hitam uktaṁ niśamya tu । śuko gataḥ parityajya pitaraṁ mokṣadeśikam ॥