Adhyāya 308

युधिष्ठिर उवाच । अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम । कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । aparityajya gārhasthyaṁ kururājarṣisattama । kaḥ prāpto vinayaṁ buddhyā mokṣatattvaṁ vadasva me ॥

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः । परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

saṁnyasyate yathātmāyaṁ saṁnyastātmā yathā ca yaḥ । paraṁ mokṣasya yac cāpi tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । janakasya ca saṁvādaṁ sulabhāyāś ca bhārata ॥

संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा । मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥

saṁnyāsaphalikaḥ kaś cid babhūva nr̥patiḥ purā । maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ ॥

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः । इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kr̥tāgamaḥ । indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhām imām ॥

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् । लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर ॥

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṁ sādhuvr̥ttatām । lokeṣu spr̥hayanty anye puruṣāḥ puruṣeśvara ॥

अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता । महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥

atha dharmayuge tasmin yogadharmam anuṣṭhitā । mahīm anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī ॥

तया जगदिदं सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरः । तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥

tayā jagad idaṁ sarvam aṭantyā mithileśvaraḥ । tatra tatra śruto mokṣe kathyamānas tridaṇḍibhiḥ ॥

सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया । दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥

sā susūkṣmāṁ kathāṁ śrutvā tathyaṁ neti sasaṁśayā । darśane jātasaṁkalpā janakasya babhūva ha ॥

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः । अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥

tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṁ hi yogataḥ । abibhrad anavadyāṅgī rūpam anyad anuttamam ॥

चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी । विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥

cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī । videhānāṁ purīṁ subhrūr jagāma kamalekṣaṇā ॥

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् । भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥

sā prāpya mithilāṁ ramyāṁ samr̥ddhajanasaṁkulām । bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram ॥

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा । केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥

rājā tasyāḥ paraṁ dr̥ṣṭvā saukumāryaṁ vapus tathā । keyaṁ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ ॥

ततोऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् । पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥

tato ’syāḥ svāgataṁ kr̥tvā vyādiśya ca varāsanam । pūjitāṁ pādaśaucena varānnenāpy atarpayat ॥

अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम् । सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी ॥

atha bhuktavatī prītā rājānaṁ mantribhir vr̥tam । sarvabhāṣyavidāṁ madhye codayām āsa bhikṣukī ॥

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया । सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते ॥

sulabhā tv asya dharmeṣu mukto neti sasaṁśayā । sattvaṁ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate ॥

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः । सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥

netrābhyāṁ netrayor asya raśmīn saṁyojya raśmibhiḥ । sā sma saṁcodayiṣyantaṁ yogabandhair babandha ha ॥

जनकोऽप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् । प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तमः ॥

janako ’py utsmayan rājā bhāvam asyā viśeṣayan । pratijagrāha bhāvena bhāvam asyā nr̥pottamaḥ ॥

तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूयतामयम् । छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके ॥

tad ekasminn adhiṣṭhāne saṁvādaḥ śrūyatām ayam । chatrādiṣu vimuktasya muktāyāś ca tridaṇḍake ॥

भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि । कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः ॥

bhagavatyāḥ kva caryeyaṁ kr̥tā kva ca gamiṣyasi । kasya ca tvaṁ kuto veti papracchaināṁ mahīpatiḥ ॥

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते । एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे ॥

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate । eṣv artheṣūttaraṁ tasmāt pravedyaṁ satsamāgame ॥

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः । स त्वां संमन्तुमिच्छामि मानार्हासि मता हि मे ॥

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṁ māṁ viddhi sarvaśaḥ । sa tvāṁ saṁmantum icchāmi mānārhāsi matā hi me ॥

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा । यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥

yasmāc caitan mayā prāptaṁ jñānaṁ vaiśeṣikaṁ purā । yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tam api me śr̥ṇu ॥

पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः । भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥

pārāśaryasagotrasya vr̥ddhasya sumahātmanaḥ । bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṁ śiṣyaḥ paramasaṁmataḥ ॥

सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा । त्रिविधे मोक्षधर्मेऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥

sāṁkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā । trividhe mokṣadharme ’smin gatādhvā chinnasaṁśayaḥ ॥

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन् । वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥

sa yathāśāstradr̥ṣṭena mārgeṇeha parivrajan । vārṣikāṁś caturo māsān purā mayi sukhoṣitaḥ ॥

तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः । श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः ॥

tenāhaṁ sāṁkhyamukhyena sudr̥ṣṭārthena tattvataḥ । śrāvitas trividhaṁ mokṣaṁ na ca rājyād vicālitaḥ ॥

सोऽहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् । मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥

so ’haṁ tām akhilāṁ vr̥ttiṁ trividhāṁ mokṣasaṁhitām । muktarāgaś carāmy ekaḥ pade paramake sthitaḥ ॥

वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः । ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥

vairāgyaṁ punar etasya mokṣasya paramo vidhiḥ । jñānād eva ca vairāgyaṁ jāyate yena mucyate ॥

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् । महद्द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥

jñānena kurute yatnaṁ yatnena prāpyate mahat । mahad dvaṁdvapramokṣāya sā siddhir yā vayotigā ॥

सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मया । इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥

seyaṁ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṁdvatā mayā । ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā ॥

यथा क्षेत्रं मृदूभूतमद्भिराप्लावितं तथा । जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥

yathā kṣetraṁ mr̥dūbhūtam adbhir āplāvitaṁ tathā । janayaty aṅkuraṁ karma nr̥ṇāṁ tadvat punarbhavam ॥

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वा । प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥

yathā cottāpitaṁ bījaṁ kapāle yatra tatra vā । prāpyāpy aṅkurahetutvam abījatvān na jāyate ॥

तद्वद्भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा । ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥

tadvad bhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇā । jñānaṁ kr̥tam abījaṁ me viṣayeṣu na jāyate ॥

नाभिषज्जति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे । नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागदोषयोः ॥

nābhiṣajjati kasmiṁś cin nānarthe na parigrahe । nābhirajyati caiteṣu vyarthatvād rāgadoṣayoḥ ॥

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् । सव्यं वास्या च यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥

yaś ca me dakṣiṇaṁ bāhuṁ candanena samukṣayet । savyaṁ vāsyā ca yas takṣet samāv etāv ubhau mama ॥

सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥

sukhī so ’ham avāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ । muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo ’nyais tridaṇḍibhiḥ ॥

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर्महर्षिभिः । ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dr̥ṣṭā pūrvair maharṣibhiḥ । jñānaṁ lokottaraṁ yac ca sarvatyāgaś ca karmaṇām ॥

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः । कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥

jñānaniṣṭhāṁ vadanty eke mokṣaśāstravido janāḥ । karmaniṣṭhāṁ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ ॥

प्रहायोभयमप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम् । तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥

prahāyobhayam apy etaj jñānaṁ karma ca kevalam । tr̥tīyeyaṁ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā ॥

यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे । माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥

yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahe । māne dambhe tathā snehe sadr̥śās te kuṭumbibhiḥ ॥

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् । छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥

tridaṇḍādiṣu yady asti mokṣo jñānena kena cit । chatrādiṣu kathaṁ na syāt tulyahetau parigrahe ॥

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित् । तत्तदालम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे ॥

yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cit । tat tad ālambate dravyaṁ sarvaḥ sve sve parigrahe ॥

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम् । उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajaty āśramāntaram । utsr̥jan parigr̥hṇaṁś ca so ’pi saṅgān na mucyate ॥

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि । राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani । rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā ॥

अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् । मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥

atha satyādhipatye ’pi jñānenaiveha kevalam । mucyante kiṁ na mucyante pade paramake sthitāḥ ॥

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुः । लिङ्गान्यत्यर्थमेतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥

kāṣāyadhāraṇaṁ mauṇḍyaṁ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥ । liṅgāny atyartham etāni na mokṣāyeti me matiḥ ॥

यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् । निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥

yadi saty api liṅge ’smiñ jñānam evātra kāraṇam । nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṁ nirarthakam ॥

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः । किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥

atha vā duḥkhaśaithilyaṁ vīkṣya liṅge kr̥tā matiḥ । kiṁ tad evārthasāmānyaṁ chatrādiṣu na lakṣyate ॥

आकिंचन्ये न मोक्षोऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम् । कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥

ākiṁcanye na mokṣo ’sti kaiṁcanye nāsti bandhanam । kaiṁcanye cetare caiva jantur jñānena mucyate ॥

तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे । बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥

tasmād dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe । bandhanāyataneṣv eṣu viddhy abandhe pade sthitam ॥

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः । मोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस्त्यागासिना मया ॥

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ । mokṣāśmaniśiteneha chinnas tyāgāsinā mayā ॥

सोऽहमेवंगतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि । अयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥

so ’ham evaṁgato mukto jātāsthas tvayi bhikṣuki । ayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śr̥ṇu tan mama ॥

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः । तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥

saukumāryaṁ tathā rūpaṁ vapur agryaṁ tathā vayaḥ । tavaitāni samastāni niyamaś ceti saṁśayaḥ ॥

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् । मुक्तोऽयं स्यान्न वेत्यस्माद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥

yac cāpy ananurūpaṁ te liṅgasyāsya viceṣṭitam । mukto ’yaṁ syān na vety asmād dharṣito matparigrahaḥ ॥

न च कामसमायुक्ते मुक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डकम् । न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥

na ca kāmasamāyukte mukte ’py asti tridaṇḍakam । na rakṣyate tvayā cedaṁ na muktasyāsti gopanā ॥

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः । आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥

matpakṣasaṁśrayāc cāyaṁ śr̥ṇu yas te vyatikramaḥ । āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham ॥

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथा । कस्य वा संनिसर्गात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥

praveśas te kr̥taḥ kena mama rāṣṭre pure tathā । kasya vā saṁnisargāt tvaṁ praviṣṭā hr̥dayaṁ mama ॥

वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्यहम् । नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥

varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hy aham । nāvayor ekayogo ’sti mā kr̥thā varṇasaṁkaram ॥

वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्वहमाश्रमे । अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयोऽऽश्रमसंकरः ॥

vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tv aham āśrame । ayaṁ cāpi sukaṣṭas te dvitīyo ’’śramasaṁkaraḥ ॥

सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् । सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥

sagotrāṁ vāsagotrāṁ vā na veda tvāṁ na vettha mām । sagotram āviśantyās te tr̥tīyo gotrasaṁkaraḥ ॥

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोऽप्यथ वा क्वचित् । अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥

atha jīvati te bhartā proṣito ’py atha vā kva cit । agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṁkaraḥ ॥

सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि । अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥

sā tvam etāny akāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi । avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ ॥

अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केनचित् । यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥

atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kena cit । yadi kiṁ cic chrutaṁ te ’sti sarvaṁ kr̥tam anarthakam ॥

इदमन्यत्तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम् । दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम् ॥

idam anyat tr̥tīyaṁ te bhāvasparśavighātakam । duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṁ pravaktavyaṁ prakāśitam ॥

न मय्येवाभिसंधिस्ते जयैषिण्या जये कृतः । येयं मत्परिषत्कृत्स्ना जेतुमिच्छसि तामपि ॥

na mayy evābhisaṁdhis te jayaiṣiṇyā jaye kr̥taḥ । yeyaṁ matpariṣat kr̥tsnā jetum icchasi tām api ॥

तथा ह्येवं पुनश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि । मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च ॥

tathā hy evaṁ punaś ca tvaṁ dr̥ṣṭiṁ svāṁ pratimuñcasi । matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca ॥

सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता । भूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतमिवैकधा ॥

sā svenāmarṣajena tvam r̥ddhimohena mohitā । bhūyaḥ sr̥jasi yogāstraṁ viṣāmr̥tam ivaikadhā ॥

इच्छतोर्हि द्वयोर्लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः । अलाभश्चाप्यरक्तस्य सोऽत्र दोषो विषोपमः ॥

icchator hi dvayor lābhaḥ strīpuṁsor amr̥topamaḥ । alābhaś cāpy araktasya so ’tra doṣo viṣopamaḥ ॥

मा स्प्राक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय । कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम । एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम् ॥

mā sprākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstram anupālaya । kr̥teyaṁ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama । etat sarvaṁ praticchannaṁ mayi nārhasi gūhitum ॥

सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः । तत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम् ॥

sā yadi tvaṁ svakāryeṇa yady anyasya mahīpateḥ । tattvaṁ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum ॥

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन । न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥

na rājānaṁ mr̥ṣā gacchen na dvijātiṁ kathaṁ cana । na striyaṁ strīguṇopetāṁ hanyur hy ete mr̥ṣāgatāḥ ॥

राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् । रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥

rājñāṁ hi balam aiśvaryaṁ brahma brahmavidāṁ balam । rūpayauvanasaubhāgyaṁ strīṇāṁ balam anuttamam ॥

अत एतैर्बलैरेते बलिनः स्वार्थमिच्छता । आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥

ata etair balair ete balinaḥ svārtham icchatā । ārjavenābhigantavyā vināśāya hy anārjavam ॥

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः । कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥

sā tvaṁ jātiṁ śrutaṁ vr̥ttaṁ bhāvaṁ prakr̥tim ātmanaḥ । kr̥tyam āgamane caiva vaktum arhasi tattvataḥ ॥

इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः । प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥

ity etair asukhair vākyair ayuktair asamañjasaiḥ । pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata ॥

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना । ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥

uktavākye tu nr̥patau sulabhā cārudarśanā । tataś cārutaraṁ vākyaṁ pracakrāmātha bhāṣitum ॥

नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः । अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥

navabhir navabhiś caiva doṣair vāgbuddhidūṣaṇaiḥ । apetam upapannārtham aṣṭādaśaguṇānvitam ॥

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः । पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥

saukṣmyaṁ saṁkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ । pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nr̥pa ॥

एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम् । शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः ॥

eṣām ekaikaśo ’rthānāṁ saukṣmyādīnāṁ sulakṣaṇam । śr̥ṇu saṁsāryamāṇānāṁ padārthaiḥ padavākyataḥ ॥

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते । तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥

jñānaṁ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate । tatrātiśayinī buddhis tat saukṣmyam iti vartate ॥

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः । कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम् ॥

doṣāṇāṁ ca guṇānāṁ ca pramāṇaṁ pravibhāgaśaḥ । kaṁ cid artham abhipretya sā saṁkhyety upadhāryatām ॥

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥

idaṁ pūrvam idaṁ paścād vaktavyaṁ yad vivakṣitam । kramayogaṁ tam apy āhur vākyaṁ vākyavido janāḥ ॥

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥

dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ । idaṁ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ ॥

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते । तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥

icchādveṣabhavair duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate । tatra yā nr̥pate vr̥ttis tat prayojanam iṣyate ॥

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप । एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥

tāny etāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa । ekārthasamavetāni vākyaṁ mama niśāmaya ॥

उपेतार्थमभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम् । नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव ॥

upetārtham abhinnārthaṁ nāpavr̥ttaṁ na cādhikam । nāślakṣṇaṁ na ca saṁdigdhaṁ vakṣyāmi paramaṁ tava ॥

न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न च । नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥

na gurvakṣarasaṁbaddhaṁ parāṅmukhamukhaṁ na ca । nānr̥taṁ na trivargeṇa viruddhaṁ nāpy asaṁskr̥tam ॥

न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च । न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥

na nyūnaṁ kaṣṭaśabdaṁ vā vyutkramābhihitaṁ na ca । na śeṣaṁ nānukalpena niṣkāraṇam ahetukam ॥

कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्यादानार्यकात्तथा । ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥

kāmāt krodhād bhayāl lobhād dainyād ānāryakāt tathā । hrīto ’nukrośato mānān na vakṣyāmi kathaṁ cana ॥

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप । सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ॥

vaktā śrotā ca vākyaṁ ca yadā tv avikalaṁ nr̥pa । samam eti vivakṣāyāṁ tadā so ’rthaḥ prakāśate ॥

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते । स्वार्थमाह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति ॥

vaktavye tu yadā vaktā śrotāram avamanyate । svārtham āha parārthaṁ vā tadā vākyaṁ na rohati ॥

अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः । विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥

atha yaḥ svārtham utsr̥jya parārthaṁ prāha mānavaḥ । viśaṅkā jāyate tasmin vākyaṁ tad api doṣavat ॥

यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते । श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥

yas tu vaktā dvayor artham aviruddhaṁ prabhāṣate । śrotuś caivātmanaś caiva sa vaktā netaro nr̥pa ॥

तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा । अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥

tad arthavad idaṁ vākyam upetaṁ vākyasaṁpadā । avikṣiptamanā rājann ekāgraḥ śrotum arhasi ॥

कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहमभिचोदिता । तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥

kāsi kasya kuto veti tvayāham abhicoditā । tatrottaram idaṁ vākyaṁ rājann ekamanāḥ śr̥ṇu ॥

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दुभिः । सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥

yathā jatu ca kāṣṭhaṁ ca pāṁsavaś codabindubhiḥ । suśliṣṭāni tathā rājan prāṇinām iha saṁbhavaḥ ॥

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च । पृथगात्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत् ॥

śabdaḥ sparśo raso rūpaṁ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca । pr̥thagātmā daśātmānaḥ saṁśliṣṭā jatukāṣṭhavat ॥

न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः । एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ॥

na caiṣāṁ codanā kā cid astīty eṣa viniścayaḥ । ekaikasyeha vijñānaṁ nāsty ātmani tathā pare ॥

न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते । तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् । संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः ॥

na veda cakṣuś cakṣuṣṭvaṁ śrotraṁ nātmani vartate । tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam । saṁśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṁsavaḥ ॥

बाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु । रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः । यथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ॥

bāhyān anyān apekṣante guṇāṁs tān api me śr̥ṇu । rūpaṁ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ । yathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ ॥

ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन्मनो नामापरो गुणः । विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ॥

jñānajñeyāntare tasmin mano nāmāparo guṇaḥ । vicārayati yenāyaṁ niścaye sādhvasādhunī ॥

द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः । येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥

dvādaśas tv aparas tatra buddhir nāma guṇaḥ smr̥taḥ । yena saṁśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati ॥

अथ द्वादशके तस्मिन्सत्त्वं नामापरो गुणः । महासत्त्वोऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमीयते ॥

atha dvādaśake tasmin sattvaṁ nāmāparo guṇaḥ । mahāsattvo ’lpasattvo vā jantur yenānumīyate ॥

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशः । ममायमिति येनायं मन्यते न च मन्यते ॥

kṣetrajña iti cāpy anyo guṇas tatra caturdaśaḥ । mamāyam iti yenāyaṁ manyate na ca manyate ॥

अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः । पृथक्कलासमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥

atha pañcadaśo rājan guṇas tatrāparaḥ smr̥taḥ । pr̥thakkalāsamūhasya sāmagryaṁ tad ihocyate ॥

गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इति षोडशः । आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणौ यस्मिन्समाश्रितौ ॥

guṇas tv evāparas tatra saṁghāta iti ṣoḍaśaḥ । ākr̥tir vyaktir ity etau guṇau yasmin samāśritau ॥

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये । इति चैकोनविंशोऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः ॥

sukhaduḥkhe jarāmr̥tyū lābhālābhau priyāpriye । iti caikonaviṁśo ’yaṁ dvaṁdvayoga iti smr̥taḥ ॥

ऊर्ध्वमेकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणः । इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥

ūrdhvam ekonaviṁśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥ । itīmaṁ viddhi viṁśatyā bhūtānāṁ prabhavāpyayam ॥

विंशकश्चैष संघातो महाभूतानि पञ्च च । सदसद्भावयोगौ च गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥

viṁśakaś caiṣa saṁghāto mahābhūtāni pañca ca । sadasadbhāvayogau ca guṇāv anyau prakāśakau ॥

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः । विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥

ity evaṁ viṁśatiś caiva guṇāḥ sapta ca ye smr̥tāḥ । vidhiḥ śukraṁ balaṁ ceti traya ete guṇāḥ pare ॥

एकविंशश्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः । समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥

ekaviṁśaś ca daśa ca kalāḥ saṁkhyānataḥ smr̥tāḥ । samagrā yatra vartante tac charīram iti smr̥tam ॥

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति । व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥

avyaktaṁ prakr̥tiṁ tv āsāṁ kalānāṁ kaś cid icchati । vyaktaṁ cāsāṁ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati ॥

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीमथ चतुष्टयीम् । प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥

avyaktaṁ yadi vā vyaktaṁ dvayīm atha catuṣṭayīm । prakr̥tiṁ sarvabhūtānāṁ paśyanty adhyātmacintakāḥ ॥

सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता । अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिणः ॥

seyaṁ prakr̥tir avyaktā kalābhir vyaktatāṁ gatā । ahaṁ ca tvaṁ ca rājendra ye cāpy anye śarīriṇaḥ ॥

बिन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः । यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥

bindunyāsādayo ’vasthāḥ śukraśoṇitasaṁbhavāḥ । yāsām eva nipātena kalalaṁ nāma jāyate ॥

कललादर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्यर्बुदोद्भवा । पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥

kalalād arbudotpattiḥ peśī cāpy arbudodbhavā । peśyās tv aṅgābhinirvr̥ttir nakharomāṇi cāṅgataḥ ॥

संपूर्णे नवमे मासे जन्तोर्जातस्य मैथिल । जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान्वेति लिङ्गतः ॥

saṁpūrṇe navame māse jantor jātasya maithila । jāyate nāmarūpatvaṁ strī pumān veti liṅgataḥ ॥

जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि । कौमाररूपमापन्नं रूपतो नोपलभ्यते ॥

jātamātraṁ tu tad rūpaṁ dr̥ṣṭvā tāmranakhāṅguli । kaumārarūpam āpannaṁ rūpato nopalabhyate ॥

कौमाराद्यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात् । अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥

kaumārād yauvanaṁ cāpi sthāviryaṁ cāpi yauvanāt । anena kramayogena pūrvaṁ pūrvaṁ na labhyate ॥

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे । वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥

kalānāṁ pr̥thagarthānāṁ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe । vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāt tu na vibhāvyate ॥

न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च । अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥

na caiṣām apyayo rājam̐l lakṣyate prabhavo na ca । avasthāyām avasthāyāṁ dīpasyevārciṣo gatiḥ ॥

तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः । अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥

tasyāpy evaṁprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ । ajasraṁ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ ॥

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः । संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥

kasyedaṁ kasya vā nedaṁ kuto vedaṁ na vā kutaḥ । saṁbandhaḥ ko ’sti bhūtānāṁ svair apy avayavair iha ॥

यथादित्यान्मणेश्चैव वीरुद्भ्यश्चैव पावकः । भवत्येवं समुदयात्कलानामपि जन्तवः ॥

yathādityān maṇeś caiva vīrudbhyaś caiva pāvakaḥ । bhavaty evaṁ samudayāt kalānām api jantavaḥ ॥

आत्मन्येवात्मनात्मानं यथा त्वमनुपश्यसि । एवमेवात्मनात्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि । यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ॥

ātmany evātmanātmānaṁ yathā tvam anupaśyasi । evam evātmanātmānam anyasmin kiṁ na paśyasi । yady ātmani parasmiṁś ca samatām adhyavasyasi ॥

अथ मां कासि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि । इदं मे स्यादिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य मैथिल । कासि कस्य कुतो वेति वचने किं प्रयोजनम् ॥

atha māṁ kāsi kasyeti kimartham anupr̥cchasi । idaṁ me syād idaṁ neti dvaṁdvair muktasya maithila । kāsi kasya kuto veti vacane kiṁ prayojanam ॥

रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे । कृतवान्यो महीपाल किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥

ripau mitre ’tha madhyasthe vijaye saṁdhivigrahe । kr̥tavān yo mahīpāla kiṁ tasmin muktalakṣaṇam ॥

त्रिवर्गे सप्तधा व्यक्तं यो न वेदेह कर्मसु । सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥

trivarge saptadhā vyaktaṁ yo na vedeha karmasu । saṅgavān yas trivarge ca kiṁ tasmin muktalakṣaṇam ॥

प्रिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्यपि । यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥

priye caivāpriye caiva durbale balavaty api । yasya nāsti samaṁ cakṣuḥ kiṁ tasmin muktalakṣaṇam ॥

तदमुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप । सुहृद्भिः स निवार्यस्ते विचित्तस्येव भेषजैः ॥

tad amuktasya te mokṣe yo ’bhimāno bhaven nr̥pa । suhr̥dbhiḥ sa nivāryas te vicittasyeva bheṣajaiḥ ॥

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम । आत्मनात्मनि संपश्येत्किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥

tāni tāny anusaṁdr̥śya saṅgasthānāny ariṁdama । ātmanātmani saṁpaśyet kiṁ tasmin muktalakṣaṇam ॥

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य कानिचित् । चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥

imāny anyāni sūkṣmāṇi mokṣam āśritya kāni cit । caturaṅgapravr̥ttāni saṅgasthānāni me śr̥ṇu ॥

य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह । एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥

ya imāṁ pr̥thivīṁ kr̥tsnām ekacchatrāṁ praśāsti ha । ekam eva sa vai rājā puram adhyāvasaty uta ॥

तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति । गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥

tatpure caikam evāsya gr̥haṁ yad adhitiṣṭhati । gr̥he śayanam apy ekaṁ niśāyāṁ yatra līyate ॥

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति । तदनेन प्रसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते ॥

śayyārdhaṁ tasya cāpy atra strīpūrvam adhitiṣṭhati । tad anena prasaṅgena phalenaiveha yujyate ॥

एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च । गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ प्रति ॥

evam evopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca । guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau prati ॥

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते । संधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥

paratantraḥ sadā rājā svalpe so ’pi prasajjate । saṁdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā ॥

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता । मन्त्रे चामात्यसमितौ कुत एव स्वतन्त्रता ॥

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityam asyāsvatantratā । mantre cāmātyasamitau kuta eva svatantratā ॥

यदा त्वाज्ञापयत्यन्यांस्तदास्योक्ता स्वतन्त्रता । अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥

yadā tv ājñāpayaty anyāṁs tadāsyoktā svatantratā । avaśaḥ kāryate tatra tasmiṁs tasmin guṇe sthitaḥ ॥

स्वप्तुकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः । शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥

svaptukāmo na labhate svaptuṁ kāryārthibhir janaiḥ । śayane cāpy anujñātaḥ supta utthāpyate ’vaśaḥ ॥

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यग्नीन्यजेति च । वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥

snāhy ālabha piba prāśa juhudhy agnīn yajeti ca । vadasva śr̥ṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ ॥

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः । न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात् ॥

abhigamyābhigamyainaṁ yācante satataṁ narāḥ । na cāpy utsahate dātuṁ vittarakṣī mahājanāt ॥

दाने कोशक्षयो ह्यस्य वैरं चाप्यप्रयच्छतः । क्षणेनास्योपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥

dāne kośakṣayo hy asya vairaṁ cāpy aprayacchataḥ । kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ ॥

प्राज्ञाञ्शूरांस्तथैवाढ्यानेकस्थानेऽपि शङ्कते । भयमप्यभये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥

prājñāñ śūrāṁs tathaivāḍhyān ekasthāne ’pi śaṅkate । bhayam apy abhaye rājño yaiś ca nityam upāsyate ॥

यदा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया । तदैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥

yadā caite praduṣyanti rājan ye kīrtitā mayā । tadaivāsya bhayaṁ tebhyo jāyate paśya yādr̥śam ॥

सर्वः स्वे स्वे गृहे राजा सर्वः स्वे स्वे गृहे गृही । निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥

sarvaḥ sve sve gr̥he rājā sarvaḥ sve sve gr̥he gr̥hī । nigrahānugrahau kurvaṁs tulyo janaka rājabhiḥ ॥

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयः । परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥

putrā dārās tathaivātmā kośo mitrāṇi saṁcayaḥ । paraiḥ sādhāraṇā hy ete tais tair evāsya hetubhiḥ ॥

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः । लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥

hato deśaḥ puraṁ dagdhaṁ pradhānaḥ kuñjaro mr̥taḥ । lokasādhāraṇeṣv eṣu mithyājñānena tapyate ॥

अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः । शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥

amukto mānasair duḥkhair icchādveṣapriyodbhavaiḥ । śirorogādibhī rogais tathaiva vinipātibhiḥ ॥

द्वंद्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः । बहुप्रत्यर्थिकं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥

dvaṁdvais tais tair upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ । bahupratyarthikaṁ rājyam upāste gaṇayan niśāḥ ॥

तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् । को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ॥

tad alpasukham atyarthaṁ bahuduḥkham asāravat । ko rājyam abhipadyeta prāpya copaśamaṁ labhet ॥

ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे । बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ॥

mamedam iti yac cedaṁ puraṁ rāṣṭraṁ ca manyase । balaṁ kośam amātyāṁś ca kasyaitāni na vā nr̥pa ॥

मित्रामात्यं पुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः । सप्ताङ्गश्चक्रसंघातो राज्यमित्युच्यते नृप ॥

mitrāmātyaṁ puraṁ rāṣṭraṁ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ । saptāṅgaś cakrasaṁghāto rājyam ity ucyate nr̥pa ॥

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः । अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥

saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ । anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato ’dhikaḥ ॥

तेषु तेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते । येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥

teṣu teṣu hi kāleṣu tat tad aṅgaṁ viśiṣyate । yena yat sidhyate kāryaṁ tat prādhānyāya kalpate ॥

सप्ताङ्गश्चापि संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम । संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥

saptāṅgaś cāpi saṁghātas trayaś cānye nr̥pottama । saṁbhūya daśavargo ’yaṁ bhuṅkte rājyaṁ hi rājavat ॥

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मरतो भवेत् । स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥

yaś ca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharmarato bhavet । sa tuṣyed daśabhāgena tatas tv anyo daśāvaraiḥ ॥

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् । राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥

nāsty asādhāraṇo rājā nāsti rājyam arājakam । rājye ’sati kuto dharmo dharme ’sati kutaḥ param ॥

योऽप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः । पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥

yo ’py atra paramo dharmaḥ pavitraṁ rājarājyayoḥ । pr̥thivī dakṣiṇā yasya so ’śvamedho na vidyate ॥

साहमेतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल । समर्था शतशो वक्तुमथ वापि सहस्रशः ॥

sāham etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila । samarthā śataśo vaktum atha vāpi sahasraśaḥ ॥

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे । न मामेवंविधां मुक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥

svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe । na mām evaṁvidhāṁ muktām īdr̥śaṁ vaktum arhasi ॥

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः । सोपायः सोपनिषदः सोपासङ्गः सनिश्चयः ॥

nanu nāma tvayā mokṣaḥ kr̥tsnaḥ pañcaśikhāc chrutaḥ । sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ ॥

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः । छत्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर्नृप ॥

tasya te muktasaṅgasya pāśān ākramya tiṣṭhataḥ । chatrādiṣu viśeṣeṣu kathaṁ saṅgaḥ punar nr̥pa ॥

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मिथ्या वापि श्रुतं श्रुतम् । अथ वा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥

śrutaṁ te na śrutaṁ manye mithyā vāpi śrutaṁ śrutam । atha vā śrutasaṁkāśaṁ śrutam anyac chrutaṁ tvayā ॥

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसि । अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥

athāpīmāsu saṁjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhasi । abhiṣaṅgāvarodhābhyāṁ baddhas tvaṁ prākr̥to yathā ॥

सत्त्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया । किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वतः ॥

sattvenānupraveśo hi yo ’yaṁ tvayi kr̥to mayā । kiṁ tavāpakr̥taṁ tatra yadi mukto ’si sarvataḥ ॥

नियमो ह्येष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता । शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥

niyamo hy eṣa dharmeṣu yatīnāṁ śūnyavāsitā । śūnyam āvāsayantyā ca mayā kiṁ kasya dūṣitam ॥

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ । न गात्रावयवैरन्यैः स्पृशामि त्वा नराधिप ॥

na pāṇibhyāṁ na bāhubhyāṁ pādorubhyāṁ na cānagha । na gātrāvayavair anyaiḥ spr̥śāmi tvā narādhipa ॥

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना । नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वासद्वा मिथः कृतम् ॥

kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā । naitat sadasi vaktavyaṁ sad vāsad vā mithaḥ kr̥tam ॥

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः । त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥

brāhmaṇā guravaś ceme tathāmātyā gurūttamāḥ । tvaṁ cātha gurur apy eṣām evam anyonyagauravam ॥

तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता । स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥

tad evam anusaṁdr̥śya vācyāvācyaṁ parīkṣatā । strīpuṁsoḥ samavāyo ’yaṁ tvayā vācyo na saṁsadi ॥

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् । तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल ॥

yathā puṣkaraparṇasthaṁ jalaṁ tatparṇasaṁsthitam । tiṣṭhaty aspr̥śatī tadvat tvayi vatsyāmi maithila ॥

यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन । ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥

yadi vāpy aspr̥śantyā me sparśaṁ jānāsi kaṁ cana । jñānaṁ kr̥tam abījaṁ te kathaṁ teneha bhikṣuṇā ॥

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं नावाप्य दुर्विदम् । उभयोरन्तराले च वर्तसे मोक्षवातिकः ॥

sa gārhasthyāc cyutaś ca tvaṁ mokṣaṁ nāvāpya durvidam । ubhayor antarāle ca vartase mokṣavātikaḥ ॥

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः । भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapr̥thaktvayoḥ । bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṁkaraḥ ॥

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः । नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्प्रवर्तते ॥

varṇāśramapr̥thaktve ca dr̥ṣṭārthasyāpr̥thaktvinaḥ । nānyad anyad iti jñātvā nānyad anyat pravartate ॥

पाणौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिकाः । आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम् ॥

pāṇau kuṇḍaṁ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikāḥ । āśritāśrayayogena pr̥thaktvenāśrayā vayam ॥

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिकाः । स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaś cāpi na makṣikāḥ । svayam evāśrayanty ete bhāvā na tu parāśrayam ॥

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च । परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥

pr̥thaktvād āśramāṇāṁ ca varṇānyatve tathaiva ca । parasparapr̥thaktvāc ca kathaṁ te varṇasaṁkaraḥ ॥

नास्मि वर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा । तव राजन्सवर्णास्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥

nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā । tava rājan savarṇāsmi śuddhayonir aviplutā ॥

प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः । कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥

pradhāno nāma rājarṣir vyaktaṁ te śrotram āgataḥ । kule tasya samutpannāṁ sulabhāṁ nāma viddhi mām ॥

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्वारश्च पर्वतः । मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥

droṇaś ca śataśr̥ṅgaś ca vakradvāraś ca parvataḥ । mama satreṣu pūrveṣāṁ citā maghavatā saha ॥

साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे । विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥

sāhaṁ tasmin kule jātā bhartary asati madvidhe । vinītā mokṣadharmeṣu carāmy ekā munivratam ॥

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी । न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि धृतव्रता ॥

nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī । na dharmasaṁkarakarī svadharme ’smi dhr̥tavratā ॥

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्यप्रवादिनी । नासमीक्ष्यागता चाहं त्वत्सकाशं जनाधिप ॥

nāsthirā svapratijñāyāṁ nāsamīkṣyapravādinī । nāsamīkṣyāgatā cāhaṁ tvatsakāśaṁ janādhipa ॥

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाहं कुशलैषिणी । तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥

mokṣe te bhāvitāṁ buddhiṁ śrutvāhaṁ kuśalaiṣiṇī । tava mokṣasya cāpy asya jijñāsārtham ihāgatā ॥

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः । मुक्तो न मुच्यते यश्च शान्तो यश्च न शाम्यति ॥

na vargasthā bravīmy etat svapakṣaparapakṣayoḥ । mukto na mucyate yaś ca śānto yaś ca na śāmyati ॥

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् । तथा हि त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥

yathā śūnye purāgāre bhikṣur ekāṁ niśāṁ vaset । tathā hi tvaccharīre ’sminn imāṁ vatsyāmi śarvarīm ॥

साहमासनदानेन वागातिथ्येन चार्चिता । सुप्ता सुशरणा प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥

sāham āsanadānena vāgātithyena cārcitā । suptā suśaraṇā prītā śvo gamiṣyāmi maithila ॥

इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च । श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परम् ॥

ity etāni sa vākyāni hetumanty arthavanti ca । śrutvā nādhijagau rājā kiṁ cid anyad ataḥ param ॥