Adhyāya 305

याज्ञवल्क्य उवाच । तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप । पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥

yājñavalkya uvāca । tathaivotkramamāṇaṁ tu śr̥ṇuṣvāvahito nr̥pa । padbhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṁ sthānam ucyate ॥

जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् । जानुभ्यां च महाभागान्देवान्साध्यानवाप्नुयात् ॥

jaṅghābhyāṁ tu vasūn devān āpnuyād iti naḥ śrutam । jānubhyāṁ ca mahābhāgān devān sādhyān avāpnuyāt ॥

पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् । पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु प्रजापतिम् ॥

pāyunotkramamāṇas tu maitraṁ sthānam avāpnuyāt । pr̥thivīṁ jaghanenātha ūrubhyāṁ tu prajāpatim ॥

पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च । बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥

pārśvābhyāṁ maruto devān nāsābhyām indum eva ca । bāhubhyām indram ity āhur urasā rudram eva ca ॥

ग्रीवायास्तमृषिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् । विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥

grīvāyās tam r̥ṣiśreṣṭhaṁ naram āpnoty anuttamam । viśvedevān mukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt ॥

घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च । भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितॄनथ ॥

ghrāṇena gandhavahanaṁ netrābhyāṁ sūryam eva ca । bhrūbhyāṁ caivāśvinau devau lalāṭena pitr̥̄n atha ॥

ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा । एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥

brahmāṇam āpnoti vibhuṁ mūrdhnā devāgrajaṁ tathā । etāny utkramaṇasthānāny uktāni mithileśvara ॥

अरिष्टानि तु वक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः । संवत्सरवियोगस्य संभवेयुः शरीरिणः ॥

ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ । saṁvatsaraviyogasya saṁbhaveyuḥ śarīriṇaḥ ॥

योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदाचन । तथैव ध्रुवमित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च । खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ॥

yo ’rundhatīṁ na paśyeta dr̥ṣṭapūrvāṁ kadā cana । tathaiva dhruvam ity āhuḥ pūrṇenduṁ dīpam eva ca । khaṇḍābhāsaṁ dakṣiṇatas te ’pi saṁvatsarāyuṣaḥ ॥

परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव । आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ॥

paracakṣuṣi cātmānaṁ ye na paśyanti pārthiva । ātmacchāyākr̥tībhūtaṁ te ’pi saṁvatsarāyuṣaḥ ॥

अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा । प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ॥

atidyutir atiprajñā aprajñā cādyutis tathā । prakr̥ter vikriyāpattiḥ ṣaṇmāsān mr̥tyulakṣaṇam ॥

दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते । कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ॥

daivatāny avajānāti brāhmaṇaiś ca virudhyate । kr̥ṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsān mr̥tyulakṣaṇam ॥

शीर्णनाभि यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति । तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥

śīrṇanābhi yathā cakraṁ chidraṁ somaṁ prapaśyati । tathaiva ca sahasrāṁśuṁ saptarātreṇa mr̥tyubhāk ॥

शवगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य यो नरः । देवतायतनस्थस्तु षड्रात्रेण स मृत्युभाक् ॥

śavagandham upāghrāti surabhiṁ prāpya yo naraḥ । devatāyatanasthas tu ṣaḍrātreṇa sa mr̥tyubhāk ॥

कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता । संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ॥

karṇanāsāvanamanaṁ dantadr̥ṣṭivirāgitā । saṁjñālopo nirūṣmatvaṁ sadyomr̥tyunidarśanam ॥

अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप । मूर्धतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ॥

akasmāc ca sravedyasya vāmam akṣi narādhipa । mūrdhataś cotpated dhūmaḥ sadyomr̥tyunidarśanam ॥

एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् । निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ॥

etāvanti tv ariṣṭāni viditvā mānavo ’’tmavān । niśi cāhani cātmānaṁ yojayet paramātmani ॥

प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यत्कालं प्रति तद्भवेत् । अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ॥

pratīkṣamāṇas tat kālaṁ yat kālaṁ prati tad bhavet । athāsya neṣṭaṁ maraṇaṁ sthātum icched imāṁ kriyām ॥

सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयेत समाहितः । तथा हि मृत्युं जयति तत्परेणान्तरात्मना ॥

sarvagandhān rasāṁś caiva dhārayeta samāhitaḥ । tathā hi mr̥tyuṁ jayati tatpareṇāntarātmanā ॥

ससांख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ । जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥

sasāṁkhyadhāraṇaṁ caiva viditvā manujarṣabha । jayec ca mr̥tyuṁ yogena tatpareṇāntarātmanā ॥

गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् । शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥

gacchet prāpyākṣayaṁ kr̥tsnam ajanma śivam avyayam । śāśvataṁ sthānam acalaṁ duṣprāpam akr̥tātmabhiḥ ॥