Adhyāya 306

याज्ञवल्क्य उवाच । अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप । परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥

yājñavalkya uvāca । avyaktasthaṁ paraṁ yat tat pr̥ṣṭas te ’haṁ narādhipa । paraṁ guhyam imaṁ praśnaṁ śr̥ṇuṣvāvahito nr̥pa ॥

यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह । मयादित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥

yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha । mayādityād avāptāni yajūṁṣi mithilādhipa ॥

महता तपसा देवस्तपिष्ठः सेवितो मया । प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ ॥

mahatā tapasā devas tapiṣṭhaḥ sevito mayā । prītena cāhaṁ vibhunā sūryeṇoktas tadānagha ॥

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् । तत्ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥

varaṁ vr̥ṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṁ te sudurlabham । tat te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ ॥

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरः । यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥

tataḥ praṇamya śirasā mayoktas tapatāṁ varaḥ । yajūṁṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum ॥

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज । सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥

tato māṁ bhagavān āha vitariṣyāmi te dvija । sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṁ te pravekṣyati ॥

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु । विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥

tato mām āha bhagavān āsyaṁ svaṁ vivr̥taṁ kuru । vivr̥taṁ ca tato me ’’syaṁ praviṣṭā ca sarasvatī ॥

ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघ । अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥

tato vidahyamāno ’haṁ praviṣṭo ’mbhas tadānagha । avijñānād amarṣāc ca bhāskarasya mahātmanaḥ ॥

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः । मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यसि ॥

tato vidahyamānaṁ mām uvāca bhagavān raviḥ । muhūrtaṁ sahyatāṁ dāhas tataḥ śītībhaviṣyasi ॥

शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः । प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज ॥

śītībhūtaṁ ca māṁ dr̥ṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ । pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija ॥

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ । तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥

kr̥tsnaṁ śatapathaṁ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha । tasyānte cāpunarbhāve buddhis tava bhaviṣyati ॥

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्सांख्ययोगेप्सितं पदम् । एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥

prāpsyase ca yad iṣṭaṁ tat sāṁkhyayogepsitaṁ padam । etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata ॥

ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ । गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥

tato ’nuvyāhr̥taṁ śrutvā gate deve vibhāvasau । gr̥ham āgatya saṁhr̥ṣṭo ’cintayaṁ vai sarasvatīm ॥

ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता । ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥

tataḥ pravr̥ttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitā । oṁkāram āditaḥ kr̥tvā mama devī sarasvatī ॥

ततोऽहमर्घ्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् । तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायणः ॥

tato ’ham arghyaṁ vidhivat sarasvatyai nyavedayam । tapatāṁ ca variṣṭhāya niṣaṇṇas tatparāyaṇaḥ ॥

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् । चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥

tataḥ śatapathaṁ kr̥tsnaṁ sarahasyaṁ sasaṁgraham । cakre sapariśeṣaṁ ca harṣeṇa parameṇa ha ॥

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् । विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥

kr̥tvā cādhyayanaṁ teṣāṁ śiṣyāṇāṁ śatam uttamam । vipriyārthaṁ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ ॥

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः । व्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ । vyāpto yajño mahārāja pitus tava mahātmanaḥ ॥

मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवानहम् । स्ववेददक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह ॥

miṣato devalasyāpi tato ’rdhaṁ hr̥tavān aham । svavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha ॥

सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै । पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥

sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vai । pitrā te munibhiś caiva tato ’ham anumānitaḥ ॥

दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानघ । तथैव लोमहर्षाच्च पुराणमवधारितम् ॥

daśa pañca ca prāptāni yajūṁṣy arkān mayānagha । tathaiva lomaharṣāc ca purāṇam avadhāritam ॥

बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् । सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥

bījam etat puraskr̥tya devīṁ caiva sarasvatīm । sūryasya cānubhāvena pravr̥tto ’haṁ narādhipa ॥

कर्तुं शतपथं वेदमपूर्वं कारितं च मे । यथाभिलषितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम् ॥

kartuṁ śatapathaṁ vedam apūrvaṁ kāritaṁ ca me । yathābhilaṣitaṁ mārgaṁ tathā tac copapāditam ॥

शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् । सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥

śiṣyāṇām akhilaṁ kr̥tsnam anujñātaṁ sasaṁgraham । sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ ॥

शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताः । प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम् ॥

śākhāḥ pañcadaśemās tu vidyā bhāskaradarśitāḥ । pratiṣṭhāpya yathākāmaṁ vedyaṁ tad anucintayam ॥

किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किं च वेद्यमनुत्तमम् । चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥

kim atra brahmaṇyam r̥taṁ kiṁ ca vedyam anuttamam । cintaye tatra cāgatya gandharvo mām apr̥cchata ॥

विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः । चतुर्विंशतिकान्प्रश्नान्पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव । पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तथा ॥

viśvāvasus tato rājan vedāntajñānakovidaḥ । caturviṁśatikān praśnān pr̥ṣṭvā vedasya pārthiva । pañcaviṁśatimaṁ praśnaṁ papracchānvīkṣikīṁ tathā ॥

विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव च । ज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञो ज्ञः कस्तपा अतपास्तथा । सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥

viśvāviśvaṁ tathāśvāśvaṁ mitraṁ varuṇam eva ca । jñānaṁ jñeyaṁ tathājño jñaḥ kas tapā atapās tathā । sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca ॥

वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च । अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥

vedyāvedyaṁ tathā rājann acalaṁ calam eva ca । apūrvam akṣayaṁ kṣayyam etat praśnam anuttamam ॥

अथोक्तश्च मया राजन्राजा गन्धर्वसत्तमः । पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमुत्तममर्थवत् ॥

athoktaś ca mayā rājan rājā gandharvasattamaḥ । pr̥ṣṭavān anupūrveṇa praśnam uttamam arthavat ॥

मुहूर्तं मृष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये । बाढमित्येव कृत्वा स तूष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥

muhūrtaṁ mr̥ṣyatāṁ tāvad yāvad enaṁ vicintaye । bāḍham ity eva kr̥tvā sa tūṣṇīṁ gandharva āsthitaḥ ॥

ततोऽन्वचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् । मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥

tato ’nvacintayam ahaṁ bhūyo devīṁ sarasvatīm । manasā sa ca me praśno dadhno ghr̥tam ivoddhr̥tam ॥

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव । मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥

tatropaniṣadaṁ caiva pariśeṣaṁ ca pārthiva । mathnāmi manasā tāta dr̥ṣṭvā cānvīkṣikīṁ parām ॥

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी । उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशेऽधि धिष्ठिता ॥

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṁparāyikī । udīritā mayā tubhyaṁ pañcaviṁśe ’dhi dhiṣṭhitā ॥

अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा । श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह ॥

athoktas tu mayā rājan rājā viśvāvasus tadā । śrūyatāṁ yad bhavān asmān praśnaṁ saṁpr̥ṣṭavān iha ॥

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि । विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम् ॥

viśvāviśveti yad idaṁ gandharvendrānupr̥cchasi । viśvāvyaktaṁ paraṁ vidyād bhūtabhavyabhayaṁkaram ॥

त्रिगुणं गुणकर्तृत्वादविश्वो निष्कलस्तथा । अश्वस्तथैव मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥

triguṇaṁ guṇakartr̥tvād aviśvo niṣkalas tathā । aśvas tathaiva mithunam evam evānudr̥śyate ॥

अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् । तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥

avyaktaṁ prakr̥tiṁ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam । tathaiva mitraṁ puruṣaṁ varuṇaṁ prakr̥tiṁ tathā ॥

ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं निष्कलमेव च । अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते ॥

jñānaṁ tu prakr̥tiṁ prāhur jñeyaṁ niṣkalam eva ca । ajñaś ca jñaś ca puruṣas tasmān niṣkala ucyate ॥

कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोऽसौ पुरुष उच्यते । तपाः प्रकृतिरित्याहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥

kas tapā atapāḥ proktaḥ ko ’sau puruṣa ucyate । tapāḥ prakr̥tir ity āhur atapā niṣkalaḥ smr̥taḥ ॥

तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते । चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु ॥

tathaivāvedyam avyaktaṁ vedyaḥ puruṣa ucyate । calācalam iti proktaṁ tvayā tad api me śr̥ṇu ॥

चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः । अक्षेपसर्गयोःकर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥

calāṁ tu prakr̥tiṁ prāhuḥ kāraṇaṁ kṣepasargayoḥ । akṣepasargayoḥkartā niścalaḥ puruṣaḥ smr̥taḥ ॥

अजावुभावप्रजौ च अक्षयौ चाप्युभावपि । अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ॥

ajāv ubhāv aprajau ca akṣayau cāpy ubhāv api । ajau nityāv ubhau prāhur adhyātmagatiniścayāḥ ॥

अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम् । अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥

akṣayatvāt prajanane ajam atrāhur avyayam । akṣayaṁ puruṣaṁ prāhuḥ kṣayo hy asya na vidyate ॥

गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः । एषा तेऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥

guṇakṣayatvāt prakr̥tiḥ kartr̥tvād akṣayaṁ budhāḥ । eṣā te ’’nvīkṣikī vidyā caturthī sāṁparāyikī ॥

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि । एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥

vidyopetaṁ dhanaṁ kr̥tvā karmaṇā nityakarmaṇi । ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smr̥tāḥ ॥

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः । वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥

jāyante ca mriyante ca yasminn ete yataś cyutāḥ । vedārthaṁ ye na jānanti vedyaṁ gandharvasattama ॥

साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते । वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः ॥

sāṅgopāṅgān api yadi pañca vedān adhīyate । vedavedyaṁ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ ॥

यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम । विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं नापि वा घृतम् ॥

yo ghr̥tārthī kharīkṣīraṁ mathed gandharvasattama । viṣṭhāṁ tatrānupaśyeta na maṇḍaṁ nāpi vā ghr̥tam ॥

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति । स केवलं मूढमतिर्ज्ञानभारवहः स्मृतः ॥

tathā vedyam avedyaṁ ca vedavidyo na vindati । sa kevalaṁ mūḍhamatir jñānabhāravahaḥ smr̥taḥ ॥

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना । यथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥

draṣṭavyau nityam evaitau tatpareṇāntarātmanā । yathāsya janmanidhane na bhavetāṁ punaḥ punaḥ ॥

अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् । परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥

ajasraṁ janmanidhanaṁ cintayitvā trayīm imām । parityajya kṣayam iha akṣayaṁ dharmam āsthitaḥ ॥

यदा तु पश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप । तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥

yadā tu paśyate ’tyantam ahany ahani kāśyapa । tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṁśam anupaśyati ॥

अन्यश्च शश्वदव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः । तस्य द्वावनुपश्येत तमेकमिति साधवः ॥

anyaś ca śaśvad avyaktas tathānyaḥ pañcaviṁśakaḥ । tasya dvāv anupaśyeta tam ekam iti sādhavaḥ ॥

तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् । जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥

tenaitan nābhijānanti pañcaviṁśakam acyutam । janmamr̥tyubhayād yogāḥ sāṁkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ ॥

विश्वावसुरुवाच । पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम । तथा तन्न तथा वेति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

viśvāvasur uvāca । pañcaviṁśaṁ yad etat te proktaṁ brāhmaṇasattama । tathā tan na tathā veti tad bhavān vaktum arhati ॥

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे श्रुतम् । पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutam । parāśarasya viprarṣer vārṣagaṇyasya dhīmataḥ ॥

भिक्षोः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च । गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥

bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca । gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ ॥

नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः । सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥

nāradasyāsureś caiva pulastyasya ca dhīmataḥ । sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ ॥

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् । तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥

kaśyapasya pituś caiva pūrvam eva mayā śrutam । tadanantaraṁ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ ॥

दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैत्येभ्यश्च ततस्ततः । प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥

daivatebhyaḥ pitr̥bhyaś ca daityebhyaś ca tatas tataḥ । prāptam etan mayā kr̥tsnaṁ vedyaṁ nityaṁ vadanty uta ॥

तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण । भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥

tasmāt tad vai bhavadbuddhyā śrotum icchāmi brāhmaṇa । bhavān prabarhaḥ śāstrāṇāṁ pragalbhaś cātibuddhimān ॥

न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः । कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥

na tavāviditaṁ kiṁ cid bhavāñ śrutinidhiḥ smr̥taḥ । kathyate devaloke ca pitr̥loke ca brāhmaṇa ॥

ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः । पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषते ॥

brahmalokagatāś caiva kathayanti maharṣayaḥ । patiś ca tapatāṁ śaśvad ādityas tava bhāṣate ॥

सांख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च । तथैव योगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥

sāṁkhyajñānaṁ tvayā brahmann avāptaṁ kr̥tsnam eva ca । tathaiva yogajñānaṁ ca yājñavalkya viśeṣataḥ ॥

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् । श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥

niḥsaṁdigdhaṁ prabuddhas tvaṁ budhyamānaś carācaram । śrotum icchāmi taj jñānaṁ ghr̥taṁ maṇḍamayaṁ yathā ॥

याज्ञवल्क्य उवाच । कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम । जिज्ञाससि च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥

yājñavalkya uvāca । kr̥tsnadhāriṇam eva tvāṁ manye gandharvasattama । jijñāsasi ca māṁ rājaṁs tan nibodha yathāśrutam ॥

अबुध्यमानां प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः । न तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥

abudhyamānāṁ prakr̥tiṁ budhyate pañcaviṁśakaḥ । na tu budhyati gandharva prakr̥tiḥ pañcaviṁśakam ॥

अनेनाप्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तम् । सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥

anenāpratibodhena pradhānaṁ pravadanti tam । sāṁkhyayogāś ca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt ॥

पश्यंस्तथैवापश्यंश्च पश्यत्यन्यस्तथानघ । षड्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति । न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ॥

paśyaṁs tathaivāpaśyaṁś ca paśyaty anyas tathānagha । ṣaḍviṁśaḥ pañcaviṁśaṁ ca caturviṁśaṁ ca paśyati । na tu paśyati paśyaṁs tu yaś cainam anupaśyati ॥

पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परमो मम । न चतुर्विंशकोऽग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ॥

pañcaviṁśo ’bhimanyeta nānyo ’sti paramo mama । na caturviṁśako ’grāhyo manujair jñānadarśibhiḥ ॥

मत्स्येवोदकमन्वेति प्रवर्तति प्रवर्तनात् । यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते । सस्नेहः सहवासाच्च साभिमानश्च नित्यशः ॥

matsyevodakam anveti pravartati pravartanāt । yathaiva budhyate matsyas tathaiṣo ’py anubudhyate । sasnehaḥ sahavāsāc ca sābhimānaś ca nityaśaḥ ॥

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते । उन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः ॥

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṁ na budhyate । unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṁvr̥taḥ ॥

यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विजः । तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥

yadā tu manyate ’nyo ’ham anya eṣa iti dvijaḥ । tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṁśam anupaśyati ॥

अन्यश्च राजन्नवरस्तथान्यः पञ्चविंशकः । तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥

anyaś ca rājann avaras tathānyaḥ pañcaviṁśakaḥ । tatsthatvād anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ ॥

तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् । जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः सांख्याश्च काश्यप । षड्विंशमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायणाः ॥

tenaitan nābhinandanti pañcaviṁśakam acyutam । janmamr̥tyubhayād bhītā yogāḥ sāṁkhyāś ca kāśyapa । ṣaḍviṁśam anupaśyanti śucayas tatparāyaṇāḥ ॥

यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति । तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṁśam anupaśyati । tadā sa sarvavid vidvān na punarjanma vindati ॥

एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ । बुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥

evam apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te ’nagha । buddhaś cokto yathātattvaṁ mayā śrutinidarśanāt ॥

पश्यापश्यं योऽनुपश्येत्क्षेमं तत्त्वं च काश्यप । केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात्परं च यत् ॥

paśyāpaśyaṁ yo ’nupaśyet kṣemaṁ tattvaṁ ca kāśyapa । kevalākevalaṁ cādyaṁ pañcaviṁśāt paraṁ ca yat ॥

विश्वावसुरुवाच । तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया भोः; सम्यक्क्षेम्यं देवताद्यं यथावत् । स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं; बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ते ॥

viśvāvasur uvāca । tathyaṁ śubhaṁ caitad uktaṁ tvayā bhoḥ; samyak kṣemyaṁ devatādyaṁ yathāvat । svasty akṣayaṁ bhavataś cāstu nityaṁ; buddhyā sadā buddhiyuktaṁ namas te ॥

याज्ञवल्क्य उवाच । एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स; विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन । तुष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य; प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥

yājñavalkya uvāca । evam uktvā saṁprayāto divaṁ sa; vibhrājan vai śrīmatā darśanena । tuṣṭaś ca tuṣṭyā parayābhinandya; pradakṣiṇaṁ mama kr̥tvā mahātmā ॥

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च; ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र । तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै; सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥

brahmādīnāṁ khecarāṇāṁ kṣitau ca; ye cādhastāt saṁvasante narendra । tatraiva tad darśanaṁ darśayan vai; samyak kṣemyaṁ ye pathaṁ saṁśritā vai ॥

सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश्च; तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च । ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या;स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥

sāṁkhyāḥ sarve sāṁkhyadharme ratāś ca; tadvad yogā yogadharme ratāś ca । ye cāpy anye mokṣakāmā manuṣyās; teṣām etad darśanaṁ jñānadr̥ṣṭam ॥

ज्ञानान्मोक्षो जायते पूरुषाणां; नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र । तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्वेषितव्यं; येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥

jñānān mokṣo jāyate pūruṣāṇāṁ; nāsty ajñānād evam āhur narendra । tasmāj jñānaṁ tattvato ’nveṣitavyaṁ; yenātmānaṁ mokṣayej janmamr̥tyoḥ ॥

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा; वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभीक्ष्णम् । श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं; न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥

prāpya jñānaṁ brāhmaṇāt kṣatriyād vā; vaiśyāc chūdrād api nīcād abhīkṣṇam । śraddhātavyaṁ śraddadhānena nityaṁ; na śraddhinaṁ janmamr̥tyū viśetām ॥

सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्च; सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म । तत्त्वं शास्त्रं ब्रह्मबुद्ध्या ब्रवीमि; सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥

sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāś ca; sarve nityaṁ vyāharante ca brahma । tattvaṁ śāstraṁ brahmabuddhyā bravīmi; sarvaṁ viśvaṁ brahma caitat samastam ॥

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता; बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः । नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः; सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥

brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṁprasūtā; bāhubhyāṁ vai kṣatriyāḥ saṁprasūtāḥ । nābhyāṁ vaiśyāḥ pādataś cāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ ॥

अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते; तां तां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम् । तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते; घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥

ajñānataḥ karmayoniṁ bhajante; tāṁ tāṁ rājaṁs te yathā yānty abhāvam । tathā varṇā jñānahīnāḥ patante; ghorād ajñānāt prākr̥taṁ yonijālam ॥

तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं; सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते । तस्थौ ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य;स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्द्विजेन्द्राः ॥

tasmāj jñānaṁ sarvato mārgitavyaṁ; sarvatrasthaṁ caitad uktaṁ mayā te । tasthau brahmā tasthivāṁś cāparo yas; tasmai nityaṁ mokṣam āhur dvijendrāḥ ॥

यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं; याथातथ्यं तद्विशोको भवस्व । राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं; सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति तेऽस्त्वत्र नित्यम् ॥

yat te pr̥ṣṭaṁ tan mayā copadiṣṭaṁ; yāthātathyaṁ tad viśoko bhavasva । rājan gacchasvaitadarthasya pāraṁ; samyak proktaṁ svasti te ’stv atra nityam ॥

भीष्म उवाच । स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता । प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥

bhīṣma uvāca । sa evam anuśāstas tu yājñavalkyena dhīmatā । prītimān abhavad rājā mithilādhipatis tadā ॥

गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणे । दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥

gate munivare tasmin kr̥te cāpi pradakṣiṇe । daivarātir narapatir āsīnas tatra mokṣavit ॥

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च । रत्नाञ्जलिमथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥

gokoṭiṁ sparśayām āsa hiraṇyasya tathaiva ca । ratnāñjalim athaikaṁ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā ॥

विदेहराज्यं च तथा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै । यतिधर्ममुपासंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥

videharājyaṁ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vai । yatidharmam upāsaṁś cāpy avasan mithilādhipaḥ ॥

सांख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः । धर्माधर्मौ च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥

sāṁkhyajñānam adhīyāno yogaśāstraṁ ca kr̥tsnaśaḥ । dharmādharmau ca rājendra prākr̥taṁ parigarhayan ॥

अनन्तमिति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च । धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥

anantam iti kr̥tvā sa nityaṁ kevalam eva ca । dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca ॥

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् । ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥

janmamr̥tyū ca rājendra prākr̥taṁ tad acintayat । brahmāvyaktasya karmedam iti nityaṁ narādhipa ॥

पश्यन्ति योगाः सांख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः । इष्टानिष्टवियुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् । नित्यं तमाहुर्विद्वांसः शुचिस्तस्माच्छुचिर्भव ॥

paśyanti yogāḥ sāṁkhyāś ca svaśāstrakr̥talakṣaṇāḥ । iṣṭāniṣṭaviyuktaṁ hi tasthau brahma parātparam । nityaṁ tam āhur vidvāṁsaḥ śucis tasmāc chucir bhava ॥

दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते । ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह । ददात्यव्यक्तमेवैतत्प्रतिगृह्णाति तच्च वै ॥

dīyate yac ca labhate dattaṁ yac cānumanyate । dadāti ca naraśreṣṭha pratigr̥hṇāti yac ca ha । dadāty avyaktam evaitat pratigr̥hṇāti tac ca vai ॥

आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्त्वत्तोऽधिको भवेत् । एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥

ātmā hy evātmano hy ekaḥ ko ’nyas tvatto ’dhiko bhavet । evaṁ manyasva satatam anyathā mā vicintaya ॥

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः । तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्याविपश्चिता ॥

yasyāvyaktaṁ na viditaṁ saguṇaṁ nirguṇaṁ punaḥ । tena tīrthāni yajñāś ca sevitavyāvipaścitā ॥

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन । लभतेऽव्यक्तसंस्थानं ज्ञात्वाव्यक्तं महीपते ॥

na svādhyāyais tapobhir vā yajñair vā kurunandana । labhate ’vyaktasaṁsthānaṁ jñātvāvyaktaṁ mahīpate ॥

तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च । अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥

tathaiva mahataḥ sthānam āhaṁkārikam eva ca । ahaṁkārāt paraṁ cāpi sthānāni samavāpnuyāt ॥

ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः । जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सदसच्च यत् ॥

ye tv avyaktāt paraṁ nityaṁ jānate śāstratatparāḥ । janmamr̥tyuviyuktaṁ ca viyuktaṁ sadasac ca yat ॥

एतन्मयाप्तं जनकात्पुरस्ता;त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात् । ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा; ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥

etan mayāptaṁ janakāt purastāt; tenāpi cāptaṁ nr̥pa yājñavalkyāt । jñānaṁ viśiṣṭaṁ na tathā hi yajñā; jñānena durgaṁ tarate na yajñaiḥ ॥

दुर्गं जन्म निधनं चापि राज;न्न भूतिकं ज्ञानविदो वदन्ति । यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च; दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥

durgaṁ janma nidhanaṁ cāpi rājan; na bhūtikaṁ jñānavido vadanti । yajñais tapobhir niyamair vrataiś ca; divaṁ samāsādya patanti bhūmau ॥

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि; शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम् । क्षेत्रज्ञवित्पार्थिव ज्ञानयज्ञ;मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥

tasmād upāsasva paraṁ mahac chuci; śivaṁ vimokṣaṁ vimalaṁ pavitram । kṣetrajñavit pārthiva jñānayajñam; upāsya vai tattvam r̥ṣir bhaviṣyasi ॥

उपनिषदमुपाकरोत्तदा वै; जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः । यदुपगणितशाश्वताव्ययं त;च्छुभममृतत्वमशोकमृच्छतीति ॥

upaniṣadam upākarot tadā vai; janakanr̥pasya purā hi yājñavalkyaḥ । yad upagaṇitaśāśvatāvyayaṁ tac; chubham amr̥tatvam aśokam r̥cchatīti ॥