Adhyāya 304

याज्ञवल्क्य उवाच । सांख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे । यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥

yājñavalkya uvāca । sāṁkhyajñānaṁ mayā proktaṁ yogajñānaṁ nibodha me । yathāśrutaṁ yathādr̥ṣṭaṁ tattvena nr̥pasattama ॥

नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् । तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ ॥

nāsti sāṁkhyasamaṁ jñānaṁ nāsti yogasamaṁ balam । tāv ubhāv ekacaryau tu ubhāv anidhanau smr̥tau ॥

पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति येऽल्पबुद्धिरता नराः । वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥

pr̥thak pr̥thak tu paśyanti ye ’lpabuddhiratā narāḥ । vayaṁ tu rājan paśyāma ekam eva tu niścayāt ॥

यदेव योगाः पश्यन्ति तत्सांख्यैरपि दृश्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥

yad eva yogāḥ paśyanti tat sāṁkhyair api dr̥śyate । ekaṁ sāṁkhyaṁ ca yogaṁ ca yaḥ paśyati sa tattvavit ॥

रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगान्परंतप । तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥

rudrapradhānān aparān viddhi yogān paraṁtapa । tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa ॥

यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन वै । योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥

yāvad dhi pralayas tāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vai । yogena lokān vicaran sukhaṁ saṁnyasya cānagha ॥

वेदेषु चाष्टगुणितं योगमाहुर्मनीषिणः । सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥

vedeṣu cāṣṭaguṇitaṁ yogam āhur manīṣiṇaḥ । sūkṣmam aṣṭaguṇaṁ prāhur netaraṁ nr̥pasattama ॥

द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् । सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥

dviguṇaṁ yogakr̥tyaṁ tu yogānāṁ prāhur uttamam । saguṇaṁ nirguṇaṁ caiva yathāśāstranidarśanam ॥

धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव । प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः ॥

dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva । prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṁ dhāraṇaṁ manaḥ ॥

यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम । वाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत् ॥

yatra dr̥śyeta muñcan vai prāṇān maithilasattama । vātādhikyaṁ bhavaty eva tasmād dhi na samācaret ॥

निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः । मध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥

niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smr̥tāḥ । madhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ ॥

तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना । आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥

tad evam upaśāntena dāntenaikāntaśīlinā । ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo ’’tmā na saṁśayaḥ ॥

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा । शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं तथैव च ॥

pañcānām indriyāṇāṁ tu doṣān ākṣipya pañcadhā । śabdaṁ sparśaṁ tathā rūpaṁ rasaṁ gandhaṁ tathaiva ca ॥

प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल । इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥

pratibhām apavargaṁ ca pratisaṁhr̥tya maithila । indriyagrāmam akhilaṁ manasy abhiniveśya ha ॥

मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप । अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥

manas tathaivāhaṁkāre pratiṣṭhāpya narādhipa । ahaṁkāraṁ tathā buddhau buddhiṁ ca prakr̥tāv api ॥

एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायेत केवलम् । विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥

evaṁ hi parisaṁkhyāya tato dhyāyeta kevalam । virajaskamalaṁ nityam anantaṁ śuddham avraṇam ॥

तस्थुषं पुरुषं सत्त्वमभेद्यमजरामरम् । शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम् ॥

tasthuṣaṁ puruṣaṁ sattvam abhedyam ajarāmaram । śāśvataṁ cāvyayaṁ caiva īśānaṁ brahma cāvyayam ॥

युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत् । लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ॥

yuktasya tu mahārāja lakṣaṇāny upadhārayet । lakṣaṇaṁ tu prasādasya yathā tr̥ptaḥ sukhaṁ svapet ॥

निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितः । निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥

nivāte tu yathā dīpo jvalet snehasamanvitaḥ । niścalordhvaśikhas tadvad yuktam āhur manīṣiṇaḥ ॥

पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः । नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥

pāṣāṇa iva meghotthair yathā bindubhir āhataḥ । nālaṁ cālayituṁ śakyas tathā yuktasya lakṣaṇam ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः । क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣair vividhair gītavāditaiḥ । kriyamāṇair na kampeta yuktasyaitan nidarśanam ॥

तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः । सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिपाणिभिः ॥

tailapātraṁ yathā pūrṇaṁ karābhyāṁ gr̥hya pūruṣaḥ । sopānam āruhed bhītas tarjyamāno ’sipāṇibhiḥ ॥

संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् । तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा ॥

saṁyatātmā bhayāt teṣāṁ na pātrād bindum utsr̥jet । tathaivottaramāṇasya ekāgramanasas tathā ॥

स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव च । एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत् ॥

sthiratvād indriyāṇāṁ tu niścalatvāt tathaiva ca । evaṁ yuktasya tu muner lakṣaṇāny upadhārayet ॥

स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परममव्ययम् । महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम् ॥

sa yuktaḥ paśyati brahma yat tat paramam avyayam । mahatas tamaso madhye sthitaṁ jvalanasaṁnibham ॥

एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् । कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥

etena kevalaṁ yāti tyaktvā deham asākṣikam । kālena mahatā rājañ śrutir eṣā sanātanī ॥

एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥

etad dhi yogaṁ yogānāṁ kim anyad yogalakṣaṇam । vijñāya tad dhi manyante kr̥takr̥tyā manīṣiṇaḥ ॥