Adhyāya 292

वसिष्ठ उवाच । एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तते । देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥

vasiṣṭha uvāca । evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate । dehād dehasahasrāṇi tathā samabhipadyate ॥

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि । उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥

tiryagyonisahasreṣu kadā cid devatāsv api । upapadyati saṁyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt ॥

मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च । मानुष्यान्निरयस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते ॥

mānuṣatvād divaṁ yāti divo mānuṣyam eva ca । mānuṣyān nirayasthānam ānantyaṁ pratipadyate ॥

कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धति । सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः ॥

kośakāro yathātmānaṁ kīṭaḥ samanurundhati । sūtratantuguṇair nityaṁ tathāyam aguṇo guṇaiḥ ॥

द्वंद्वमेति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु । शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥

dvaṁdvam eti ca nirdvaṁdvas tāsu tāsv iha yoniṣu । śīrṣaroge ’kṣiroge ca dantaśūle galagrahe ॥

जलोदरेऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिके । श्वित्रे कुष्ठेऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥

jalodare ’rśasāṁ roge jvaragaṇḍaviṣūcike । śvitre kuṣṭhe ’gnidāhe ca sidhmāpasmārayor api ॥

यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषु । उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते । अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥

yāni cānyāni dvaṁdvāni prākr̥tāni śarīriṣu । utpadyante vicitrāṇi tāny eṣo ’py abhimanyate । abhimanyaty abhīmānāt tathaiva sukr̥tāny api ॥

एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा । मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥

ekavāsāś ca durvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā । maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā ॥

चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च । इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥

cīradhāraṇam ākāśe śayanaṁ sthānam eva ca । iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā ॥

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः । वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥

bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ । vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṁ phalakeṣu ca ॥

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितोऽफलः । मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥

vividhāsu ca śayyāsu phalagr̥ddhyānvito ’phalaḥ । muñjamekhalanagnatvaṁ kṣaumakr̥ṣṇājināni ca ॥

शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः । सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥

śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ । siṁhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca ॥

कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च । वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥

kīṭakāvasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca । vastrāṇi cānyāni bahūny abhimanyaty abuddhimān ॥

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च । एकवस्त्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ॥

bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca । ekavastrāntarāśitvam ekakālikabhojanam ॥

चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च । षड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ॥

caturthāṣṭamakālaś ca ṣaṣṭhakālika eva ca । ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ ॥

सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव च । मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ॥

saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva ca । māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca ॥

वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव च । गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ॥

vāyubhakṣo ’mbupiṇyākagomayādana eva ca । gomūtrabhojanaś caiva śākapuṣpāda eva ca ॥

शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन् । वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ॥

śaivālabhojanaś caiva tathācāmena vartayan । vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ ॥

विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया । चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ॥

vividhāni ca kr̥cchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā । cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca ॥

चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्याश्रमानपि । उपासीनश्च पाषण्डान्गुहाः शैलांस्तथैव च ॥

cāturāśramyapanthānam āśrayaty āśramān api । upāsīnaś ca pāṣaṇḍān guhāḥ śailāṁs tathaiva ca ॥

विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च । विविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च ॥

viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca । vividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca ॥

नियमान्सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि च । यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥

niyamān suvicitrāṁś ca vividhāni tapāṁsi ca । yajñāṁś ca vividhākārān vidhīṁś ca vividhāṁs tathā ॥

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च । दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि ॥

vaṇikpathaṁ dvijakṣatraṁ vaiśyaśūdraṁ tathaiva ca । dānaṁ ca vividhākāraṁ dīnāndhakr̥paṇeṣv api ॥

अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् । सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च । प्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत ॥

abhimanyaty asaṁbodhāt tathaiva trividhān guṇān । sattvaṁ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca । prakr̥tyātmānam evātmā evaṁ pravibhajaty uta ॥

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः । याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् । यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥

svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥ । yājanādhyāpanaṁ dānaṁ tathaivāhuḥ pratigraham । yajanādhyayane caiva yac cānyad api kiṁ cana ॥

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च । शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियापथम् ॥

janmamr̥tyuvivāde ca tathā viśasane ’pi ca । śubhāśubhamayaṁ sarvam etad āhuḥ kriyāpatham ॥

प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयमेव च । दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठति ॥

prakr̥tiḥ kurute devī mahāpralayam eva ca । divasānte guṇān etān abhyetyaiko ’vatiṣṭhati ॥

रश्मिजालमिवादित्यस्तत्कालेन नियच्छति । एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥

raśmijālam ivādityas tatkālena niyacchati । evam eṣo ’sakr̥t sarvaṁ krīḍārtham abhimanyate ॥

आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् । एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी ॥

ātmarūpaguṇān etān vividhān hr̥dayapriyān । evam eva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī ॥

क्रियाक्रियापथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगः । क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते ॥

kriyākriyāpathe raktas triguṇas triguṇātigaḥ । kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate ॥

एवं द्वंद्वान्यथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशः । ममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि मामिति ॥

evaṁ dvaṁdvāny athaitāni vartante mama nityaśaḥ । mamaivaitāni jāyante bādhante tāni mām iti ॥

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप । मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥

nistartavyāny athaitāni sarvāṇīti narādhipa । manyate ’yaṁ hy abuddhitvāt tathaiva sukr̥tāny api ॥

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै । इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥

bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai । ihaiva cainaṁ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam ॥

सुखमेव च कर्तव्यं सकृत्कृत्वा सुखं मम । यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥

sukham eva ca kartavyaṁ sakr̥t kr̥tvā sukhaṁ mama । yāvadantaṁ ca me saukhyaṁ jātyāṁ jātyāṁ bhaviṣyati ॥

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् । महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥

bhaviṣyati ca me duḥkhaṁ kr̥tenehāpy anantakam । mahad duḥkhaṁ hi mānuṣyaṁ niraye cāpi majjanam ॥

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः । मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः । मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ॥

nirayāc cāpi mānuṣyaṁ kālenaiṣyāmy ahaṁ punaḥ । manuṣyatvāc ca devatvaṁ devatvāt pauruṣaṁ punaḥ । manuṣyatvāc ca nirayaṁ paryāyeṇopagacchati ॥

य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर्वृतः । तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ॥

ya evaṁ vetti vai nityaṁ nirātmātmaguṇair vr̥taḥ । tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate ॥

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते । सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु ॥

mamatvenāvr̥to nityaṁ tatraiva parivartate । sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu ॥

य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । स एव फलमश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ॥

ya evaṁ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam । sa eva phalam aśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān ॥

प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥

prakr̥tiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam । prakr̥tiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā ॥

तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानि ह ॥

tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca । trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākr̥tāni ha ॥

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि पश्यति ॥

aliṅgāṁ prakr̥tiṁ tv āhur liṅgair anumimīmahe । tathaiva pauruṣaṁ liṅgam anumānād dhi paśyati ॥

स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् । व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते ॥

sa liṅgāntaram āsādya prākr̥taṁ liṅgam avraṇam । vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate ॥

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्वेव गुणैः सह । अहमेतानि वै कुर्वन्ममैतानीन्द्रियाणि च ॥

śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi ca । vāgādīni pravartante guṇeṣv eva guṇaiḥ saha । aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ca ॥

निरिन्द्रियोऽभिमन्येत व्रणवानस्मि निर्व्रणः । अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ॥

nirindriyo ’bhimanyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ । aliṅgo liṅgam ātmānam akālaḥ kālam ātmanaḥ ॥

असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः । अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ॥

asattvaṁ sattvam ātmānam atattvaṁ tattvam ātmanaḥ । amr̥tyur mr̥tyum ātmānam acaraś caram ātmanaḥ ॥

अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः । अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ॥

akṣetraḥ kṣetram ātmānam asargaḥ sargam ātmanaḥ । atapās tapa ātmānam agatir gatim ātmanaḥ ॥

अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः । अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥

abhavo bhavam ātmānam abhayo bhayam ātmanaḥ । akṣaraḥ kṣaram ātmānam abuddhis tv abhimanyate ॥