Adhyāya 293

वसिष्ठ उवाच । एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् । सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ॥

vasiṣṭha uvāca । evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt । sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati ॥

धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति । तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥

dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati । tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca ॥

चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः । लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥

candramā iva kośānāṁ punas tatra sahasraśaḥ । līyate ’pratibuddhatvād evam eṣa hy abuddhimān ॥

कलाः पञ्चदशा योनिस्तद्धाम इति पठ्यते । नित्यमेतद्विजानीहि सोमः षोडशमी कला ॥

kalāḥ pañcadaśā yonis tad dhāma iti paṭhyate । nityam etad vijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā ॥

कलायां जायतेऽजस्रं पुनः पुनरबुद्धिमान् । धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते ॥

kalāyāṁ jāyate ’jasraṁ punaḥ punar abuddhimān । dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate ॥

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् । न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥

ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām । na tūpayujyate devair devān upayunakti sā ॥

एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम । सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥

evaṁ tāṁ kṣapayitvā hi jāyate nr̥pasattama । sā hy asya prakr̥tir dr̥ṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate ॥

तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञकम् । ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥

tad evaṁ ṣoḍaśakalaṁ deham avyaktasaṁjñakam । mamāyam iti manvānas tatraiva parivartate ॥

पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवा प्रतिबोधनात् । विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात् ॥

pañcaviṁśas tathaivātmā tasyaivā pratibodhanāt । vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt ॥

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव । अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुधतां व्रजेत् ॥

aśuddha eva śuddhātmā tādr̥g bhavati pārthiva । abuddhasevanāc cāpi buddho ’py abudhatāṁ vrajet ॥

तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम । प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥

tathaivāpratibuddho ’pi jñeyo nr̥patisattama । prakr̥tes triguṇāyās tu sevanāt prākr̥to bhavet ॥

करालजनक उवाच । अक्षरक्षरयोरेष द्वयोः संबन्ध इष्यते । स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥

karālajanaka uvāca । akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṁbandha iṣyate । strīpuṁsor vāpi bhagavan saṁbandhas tadvad ucyate ॥

ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत । ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥

r̥te na puruṣeṇeha strī garbhaṁ dhārayaty uta । r̥te striyaṁ na puruṣo rūpaṁ nirvartayet tathā ॥

अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् । रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥

anyonyasyābhisaṁbandhād anyonyaguṇasaṁśrayāt । rūpaṁ nirvartayaty etad evaṁ sarvāsu yoniṣu ॥

रत्यर्थमभिसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् । ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥

ratyartham abhisaṁrodhād anyonyaguṇasaṁśrayāt । r̥tau nirvartate rūpaṁ tad vakṣyāmi nidarśanam ॥

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा । अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज ॥

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātr̥guṇās tathā । asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitr̥to dvija ॥

त्वङ्मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम । एवमेतद्द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते ॥

tvaṅ māṁsaṁ śoṇitaṁ caiva mātr̥jāny api śuśruma । evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate ॥

प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते । वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत्सनातनम् ॥

pramāṇaṁ yac ca vedoktaṁ śāstroktaṁ yac ca paṭhyate । vedaśāstrapramāṇaṁ ca pramāṇaṁ tat sanātanam ॥

एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ । पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ॥

evam evābhisaṁbaddhau nityaṁ prakr̥tipūruṣau । paśyāmi bhagavaṁs tasmān mokṣadharmo na vidyate ॥

अथ वानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम् । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥

atha vānantarakr̥taṁ kiṁ cid eva nidarśanam । tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvathā ॥

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् । अदेहमजरं दिव्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥

mokṣakāmā vayaṁ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam । adeham ajaraṁ divyam atīndriyam anīśvaram ॥

वसिष्ठ उवाच । यदेतदुक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् । एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥

vasiṣṭha uvāca । yad etad uktaṁ bhavatā vedaśāstranidarśanam । evam etad yathā caitan na gr̥hṇāti tathā bhavān ॥

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः । न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वर ॥

dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ । na tu granthasya tattvajño yathāvat tvaṁ nareśvara ॥

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ । na ca granthārthatattvajñas tasya tad dhāraṇaṁ vr̥thā ॥

भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥

bhāraṁ sa vahate tasya granthasyārthaṁ na vetti yaḥ । yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vr̥thā ॥

ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति । यथा तत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥

granthasyārthaṁ ca pr̥ṣṭaḥ saṁs tādr̥śo vaktum arhati । yathā tattvābhigamanād arthaṁ tasya sa vindati ॥

यस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥

yas tu saṁsatsu kathayed granthārthaṁ sthūlabuddhimān । sa kathaṁ mandavijñāno granthaṁ vakṣyati nirṇayāt ॥

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः । सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि ॥

nirṇayaṁ cāpi chidrātmā na taṁ vakṣyati tattvataḥ । sopahāsātmatām eti yasmāc caivātmavān api ॥

तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते । याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु ॥

tasmāt tvaṁ śr̥ṇu rājendra yathaitad anudr̥śyate । yāthātathyena sāṁkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu ॥

यदेव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तदनुगम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥

yad eva yogāḥ paśyanti sāṁkhyais tad anugamyate । ekaṁ sāṁkhyaṁ ca yogaṁ ca yaḥ paśyati sa buddhimān ॥

त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । एतदैन्द्रियकं तात यद्भवानिदमाह वै ॥

tvaṅ māṁsaṁ rudhiraṁ medaḥ pittaṁ majjāsthi snāyu ca । etad aindriyakaṁ tāta yad bhavān idam āha vai ॥

द्रव्याद्द्रव्यस्य निष्पत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा । देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्बीजं तथैव च ॥

dravyād dravyasya niṣpattir indriyād indriyaṁ tathā । dehād deham avāpnoti bījād bījaṁ tathaiva ca ॥

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः । कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥

nirindriyasyābījasya nirdravyasyāsya dehinaḥ । kathaṁ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ ॥

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च । एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च ॥

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca । evaṁ guṇāḥ prakr̥tito jāyante ca na santi ca ॥

त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥

tvaṅ māṁsaṁ rudhiraṁ medaḥ pittaṁ majjāsthi snāyu ca । aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākr̥tāni vai ॥

पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् । नैव पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥

pumāṁś caivāpumāṁś caiva trailiṅgyaṁ prākr̥taṁ smr̥tam । naiva pumān pumāṁś caiva sa liṅgīty abhidhīyate ॥

अलिङ्गा प्रकृतिर्लिङ्गैरुपलभ्यति सात्मजैः । यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥

aliṅgā prakr̥tir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ । yathā puṣpaphalair nityam r̥tavo mūrtayas tathā ॥

एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते । पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेष्वनियतात्मकः ॥

evam apy anumānena hy aliṅgam upalabhyate । pañcaviṁśatimas tāta liṅgeṣv aniyatātmakaḥ ॥

अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः । केवलं त्वभिमानित्वाद्गुणेष्वगुण उच्यते ॥

anādinidhano ’nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ । kevalaṁ tv abhimānitvād guṇeṣv aguṇa ucyate ॥

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः । तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ । tasmād evaṁ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ ॥

यदा त्वेष गुणान्सर्वान्प्राकृतानभिमन्यते । तदा स गुणवानेव परमेणानुपश्यति ॥

yadā tv eṣa guṇān sarvān prākr̥tān abhimanyate । tadā sa guṇavān eva parameṇānupaśyati ॥

यत्तद्बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश्च सर्वशः । बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥

yat tad buddheḥ paraṁ prāhuḥ sāṁkhyā yogāś ca sarvaśaḥ । budhyamānaṁ mahāprājñam abuddhaparivarjanāt ॥

अप्रबुद्धमथाव्यक्तं सगुणं प्राहुरीश्वरम् । निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥

aprabuddham athāvyaktaṁ saguṇaṁ prāhur īśvaram । nirguṇaṁ ceśvaraṁ nityam adhiṣṭhātāram eva ca ॥

प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः । सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥

prakr̥teś ca guṇānāṁ ca pañcaviṁśatikaṁ budhāḥ । sāṁkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ ॥

यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः । बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा ॥

yadā prabuddhās tv avyaktam avasthājanmabhīravaḥ । budhyamānaṁ prabudhyanti gamayanti samaṁ tadā ॥

एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यगनुदर्शनम् । बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथगरिंदम ॥

etan nidarśanaṁ samyag asamyag anudarśanam । budhyamānāprabuddhābhyāṁ pr̥thak pr̥thag ariṁdama ॥

परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥

paraspareṇaitad uktaṁ kṣarākṣaranidarśanam । ekatvam akṣaraṁ prāhur nānātvaṁ kṣaram ucyate ॥

पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदासम्यक्प्रवर्तते । एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥

pañcaviṁśatiniṣṭho ’yaṁ yadāsamyak pravartate । ekatvaṁ darśanaṁ cāsya nānātvaṁ cāpy adarśanam ॥

तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथगेव निदर्शनम् । पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥

tattvanistattvayor etat pr̥thag eva nidarśanam । pañcaviṁśatisargaṁ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ॥

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् । वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥

nistattvaṁ pañcaviṁśasya param āhur nidarśanam । vargasya vargam ācāraṁ tattvaṁ tattvāt sanātanam ॥