Adhyāya 291

युधिष्ठिर उवाच । किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः । किं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ tad akṣaram ity uktaṁ yasmān nāvartate punaḥ । kiṁ ca tat kṣaram ity uktaṁ yasmād āvartate punaḥ ॥

अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिमिच्छाम्यरिनिषूदन । उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥

akṣarakṣarayor vyaktim icchāmy ariniṣūdana । upalabdhuṁ mahābāho tattvena kurunandana ॥

त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः । ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥

tvaṁ hi jñānanidhir viprair ucyase vedapāragaiḥ । r̥ṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ ॥

शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे । आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥

śeṣam alpaṁ dinānāṁ te dakṣiṇāyanabhāskare । āvr̥tte bhagavaty arke gantāsi paramāṁ gatim ॥

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् । कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे ॥

tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam । kuruvaṁśapradīpas tvaṁ jñānadravyeṇa dīpyase ॥

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह । न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥

tad etac chrotum icchāmi tvattaḥ kurukulodvaha । na tr̥pyāmīha rājendra śr̥ṇvann amr̥tam īdr̥śam ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣye ’ham itihāsaṁ purātanam । vasiṣṭhasya ca saṁvādaṁ karālajanakasya ca ॥

वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् । पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥

vasiṣṭhaṁ śreṣṭham āsīnam r̥ṣīṇāṁ bhāskaradyutim । papraccha janako rājā jñānaṁ naiḥśreyasaṁ param ॥

परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् । मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥

param adhyātmakuśalam adhyātmagatiniścayam । maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kr̥tāñjaliḥ ॥

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम् । पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥

svakṣaraṁ praśritaṁ vākyaṁ madhuraṁ cāpy anulbaṇam । papraccharṣivaraṁ rājā karālajanakaḥ purā ॥

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥

bhagavañ śrotum icchāmi paraṁ brahma sanātanam । yasmān na punarāvr̥ttim āpnuvanti manīṣiṇaḥ ॥

यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥

yac ca tat kṣaram ity uktaṁ yatredaṁ kṣarate jagat । yac cākṣaram iti proktaṁ śivaṁ kṣemyam anāmayam ॥

वसिष्ठ उवाच । श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् । यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥

vasiṣṭha uvāca । śrūyatāṁ pr̥thivīpāla kṣaratīdaṁ yathā jagat । yan na kṣarati pūrveṇa yāvat kālena cāpy atha ॥

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम् । दशकल्पशतावृत्तं तदहर्ब्राह्ममुच्यते । रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ॥

yugaṁ dvādaśasāhasraṁ kalpaṁ viddhi caturguṇam । daśakalpaśatāvr̥ttaṁ tad ahar brāhmam ucyate । rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate ॥

सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् । मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः । अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥

sr̥jaty anantakarmāṇaṁ mahāntaṁ bhūtam agrajam । mūrtimantam amūrtātmā viśvaṁ śaṁbhuḥ svayaṁbhuvaḥ । aṇimā laghimā prāptir īśānaṁ jyotir avyayam ॥

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

sarvataḥpāṇipādāntaṁ sarvatokṣiśiromukham । sarvataḥśrutimal loke sarvam āvr̥tya tiṣṭhati ॥

हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः । महानिति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत ॥

hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smr̥taḥ । mahān iti ca yogeṣu viriñca iti cāpy uta ॥

सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः । विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥

sāṁkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ । vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smr̥taḥ ॥

वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना । तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥

vr̥taṁ naikātmakaṁ yena kr̥tsnaṁ trailokyam ātmanā । tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti smr̥taḥ ॥

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना । अहंकारं महातेजाः प्रजापतिमहंकृतम् ॥

eṣa vai vikriyāpannaḥ sr̥jaty ātmānam ātmanā । ahaṁkāraṁ mahātejāḥ prajāpatim ahaṁkr̥tam ॥

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् । महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥

avyaktād vyaktam utpannaṁ vidyāsargaṁ vadanti tam । mahāntaṁ cāpy ahaṁkāram avidyāsargam eva ca ॥

अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः । विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥

avidhiś ca vidhiś caiva samutpannau tathaikataḥ । vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ ॥

भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥

bhūtasargam ahaṁkārāt tr̥tīyaṁ viddhi pārthiva । ahaṁkāreṣu bhūteṣu caturthaṁ viddhi vaikr̥tam ॥

वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥

vāyur jyotir athākāśam āpo ’tha pr̥thivī tathā । śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhas tathaiva ca ॥

एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् । पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥

evaṁ yugapad utpannaṁ daśavargam asaṁśayam । pañcamaṁ viddhi rājendra bhautikaṁ sargam arthavat ॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् । वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥

śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam । vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṁ tathaiva ca ॥

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca । saṁbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva ॥

एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते । यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥

eṣā tattvacaturviṁśā sarvākr̥tiṣu vartate । yāṁ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ ॥

एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥

etad dehaṁ samākhyātaṁ trailokye sarvadehiṣu । veditavyaṁ naraśreṣṭha sadevanaradānave ॥

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे । सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥

sayakṣabhūtagandharve sakiṁnaramahorage । sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare ॥

सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके । शुनि श्वपाके वैणेये सचण्डाले सपुल्कसे ॥

sadaṁśakīṭamaśake sapūtikr̥mimūṣake । śuni śvapāke vaiṇeye sacaṇḍāle sapulkase ॥

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह । यच्च मूर्तिमयं किंचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥

hastyaśvakharaśārdūle savr̥kṣe gavi caiva ha । yac ca mūrtimayaṁ kiṁ cit sarvatraitan nidarśanam ॥

जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः । स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥

jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ । sthānaṁ dehavatām asti ity evam anuśuśruma ॥

कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम् । अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥

kr̥tsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṁjñakam । ahany ahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smr̥taḥ ॥

एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् । जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥

etad akṣaram ity uktaṁ kṣaratīdaṁ yathā jagat । jagan mohātmakaṁ prāhur avyaktaṁ vyaktasaṁjñakam ॥

महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् । कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः ॥

mahāṁś caivāgrajo nityam etat kṣaranidarśanam । kathitaṁ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ ॥

पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञकः । तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥

pañcaviṁśatimo viṣṇur nistattvas tattvasaṁjñakaḥ । tattvasaṁśrayaṇād etat tattvam āhur manīṣiṇaḥ ॥

यदमूर्त्यसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति । चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥

yad amūrty asr̥jad vyaktaṁ tat tanmūrty adhitiṣṭhati । caturviṁśatimo vyakto hy amūrtaḥ pañcaviṁśakaḥ ॥

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान् । चेतयंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥

sa eva hr̥di sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhate ’’tmavān । cetayaṁś cetano nityaḥ sarvamūrtir amūrtimān ॥

सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकः । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञकः ॥

sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ । gocare vartate nityaṁ nirguṇo guṇasaṁjñakaḥ ॥

एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः । विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥

evam eṣa mahān ātmā sargapralayakovidaḥ । vikurvāṇaḥ prakr̥timān abhimanyaty abuddhimān ॥

तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु । लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥

tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu । līyate ’pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt ॥

सहवासो निवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते । योऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणाननु निवर्तते ॥

sahavāso nivāsātmā nānyo ’ham iti manyate । yo ’haṁ so ’ham iti hy uktvā guṇān anu nivartate ॥

तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते । रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान्सत्त्वसंश्रयात् ॥

tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate । rajasā rājasāṁś caiva sāttvikān sattvasaṁśrayāt ॥

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु । सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै ॥

śuklalohitakr̥ṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu । sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākr̥tāni vai ॥

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस्तथा । सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥

tāmasā nirayaṁ yānti rājasā mānuṣāṁs tathā । sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ ॥

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् । पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥

niṣkaivalyena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt । puṇyapāpena mānuṣyaṁ puṇyenaikena devatāḥ ॥

एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः । पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥

evam avyaktaviṣayaṁ kṣaram āhur manīṣiṇaḥ । pañcaviṁśatimo yo ’yaṁ jñānād eva pravartate ॥