Adhyāya 290

युधिष्ठिर उवाच । सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः । योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । samyak tvayāyaṁ nr̥pate varṇitaḥ śiṣṭasaṁmataḥ । yogamārgo yathānyāyaṁ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā ॥

सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते । त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥

sāṁkhye tv idānīṁ kārtsnyena vidhiṁ prabrūhi pr̥cchate । triṣu lokeṣu yaj jñānaṁ sarvaṁ tad viditaṁ hi te ॥

भीष्म उवाच । शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम् । विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu me tvam idaṁ śuddhaṁ sāṁkhyānāṁ viditātmanām । vihitaṁ yatibhir buddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ ॥

यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ । गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥

yasmin na vibhramāḥ ke cid dr̥śyante manujarṣabha । guṇāś ca yasmin bahavo doṣahāniś ca kevalā ॥

ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप । मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥

jñānena parisaṁkhyāya sadoṣān viṣayān nr̥pa । mānuṣān durjayān kr̥tsnān paiśācān viṣayāṁs tathā ॥

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा । विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥

rākṣasān viṣayāñ jñātvā yakṣāṇāṁ viṣayāṁs tathā । viṣayān auragāñ jñātvā gāndharvaviṣayāṁs tathā ॥

पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप । सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥

pitr̥̄ṇāṁ viṣayāñ jñātvā tiryakṣu caratāṁ nr̥pa । suparṇaviṣayāñ jñātvā marutāṁ viṣayāṁs tathā ॥

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा । आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥

rājarṣiviṣayāñ jñātvā brahmarṣiviṣayāṁs tathā । āsurān viṣayāñ jñātvā vaiśvadevāṁs tathaiva ca ॥

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् । विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥

devarṣiviṣayāñ jñātvā yogānām api ceśvarān । viṣayāṁś ca prajeśānāṁ brahmaṇo viṣayāṁs tathā ॥

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः । सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥

āyuṣaś ca paraṁ kālaṁ loke vijñāya tattvataḥ । sukhasya ca paraṁ tattvaṁ vijñāya vadatāṁ vara ॥

प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम् । तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥

prāpte kāle ca yad duḥkhaṁ patatāṁ viṣayaiṣiṇām । tiryak ca patatāṁ duḥkhaṁ patatāṁ narake ca yat ॥

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत । वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥

svargasya ca guṇān kr̥tsnān doṣān sarvāṁś ca bhārata । vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ ॥

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप । सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप ॥

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nr̥pa । sāṁkhyajñāne ca ye doṣās tathaiva ca guṇā nr̥pa ॥

सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा । तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा ॥

sattvaṁ daśaguṇaṁ jñātvā rajo navaguṇaṁ tathā । tamaś cāṣṭaguṇaṁ jñātvā buddhiṁ saptaguṇāṁ tathā ॥

षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा । बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत् ॥

ṣaḍguṇaṁ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṁ tathā । buddhiṁ caturguṇāṁ jñātvā tamaś ca triguṇaṁ mahat ॥

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः । मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा ॥

dviguṇaṁ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṁ punaḥ । mārgaṁ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṁ tathā ॥

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः । प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥

jñānavijñānasaṁpannāḥ kāraṇair bhāvitāḥ śubhaiḥ । prāpnuvanti śubhaṁ mokṣaṁ sūkṣmā iva nabhaḥ param ॥

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च । शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च ॥

rūpeṇa dr̥ṣṭiṁ saṁyuktāṁ ghrāṇaṁ gandhaguṇena ca । śabde saktaṁ tathā śrotraṁ jihvāṁ rasaguṇeṣu ca ॥

तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् । मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥

tanuṁ sparśe tathā saktāṁ vāyuṁ nabhasi cāśritam । mohaṁ tamasi saṁsaktaṁ lobham artheṣu saṁśritam ॥

विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् । अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः ॥

viṣṇuṁ krānte bale śakraṁ koṣṭhe saktaṁ tathānalam । apsu devīṁ tathā saktām apas tejasi cāśritāḥ ॥

तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् । नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥

tejo vāyau tu saṁsaktaṁ vāyuṁ nabhasi cāśritam । nabho mahati saṁyuktaṁ mahad buddhau ca saṁśritam ॥

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम् । रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि ॥

buddhiṁ tamasi saṁsaktāṁ tamo rajasi cāśritam । rajaḥ sattve tathā saktaṁ sattvaṁ saktaṁ tathātmani ॥

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा । देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥

saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā । devaṁ mokṣe ca saṁsaktaṁ mokṣaṁ saktaṁ tu na kva cit ॥

ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः । स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते ॥

jñātvā sattvayutaṁ dehaṁ vr̥taṁ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ । svabhāvaṁ cetanāṁ caiva jñātvā vai deham āśrite ॥

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते । द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥

madhyastham ekam ātmānaṁ pāpaṁ yasmin na vidyate । dvitīyaṁ karma vijñāya nr̥pate viṣayaiṣiṇām ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् । प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ॥

indriyāṇīndriyārthāṁś ca sarvān ātmani saṁśritān । prāṇāpānau samānaṁ ca vyānodānau ca tattvataḥ ॥

अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः । सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः ॥

avāk caivānilaṁ jñātvā pravahaṁ cānilaṁ punaḥ । sapta vātāṁs tathā śeṣān saptadhā vidhivat punaḥ ॥

प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान् । सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप ॥

prajāpatīn r̥ṣīṁś caiva mārgāṁś ca subahūn varān । saptarṣīṁś ca bahūñ jñātvā rājarṣīṁś ca paraṁtapa ॥

सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान् । ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप ॥

surarṣīn mahataś cānyān maharṣīn sūryasaṁnibhān । aiśvaryāc cyāvitāñ jñātvā kālena mahatā nr̥pa ॥

महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव । गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम् ॥

mahatāṁ bhūtasaṁghānāṁ śrutvā nāśaṁ ca pārthiva । gatiṁ cāpy aśubhāṁ jñātvā nr̥pate pāpakarmaṇām ॥

वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये । योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ॥

vaitaraṇyāṁ ca yad duḥkhaṁ patitānāṁ yamakṣaye । yonīṣu ca vicitrāsu saṁsārān aśubhāṁs tathā ॥

जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने । श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ॥

jaṭhare cāśubhe vāsaṁ śoṇitodakabhājane । śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite ॥

शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे । सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ॥

śukraśoṇitasaṁghāte majjāsnāyuparigrahe । sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure ’śucau ॥

विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप । तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ॥

vijñāyāhitam ātmānaṁ yogāṁś ca vividhān nr̥pa । tāmasānāṁ ca jantūnāṁ ramaṇīyāvr̥tātmanām ॥

सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ । गर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् ॥

sāttvikānāṁ ca jantūnāṁ kutsitaṁ bharatarṣabha । garhitaṁ mahatām arthe sāṁkhyānāṁ viditātmanām ॥

उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा । ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ॥

upaplavāṁs tathā ghorāñ śaśinas tejasas tathā । tārāṇāṁ patanaṁ dr̥ṣṭvā nakṣatrāṇāṁ ca paryayam ॥

द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नृप । अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ॥

dvaṁdvānāṁ viprayogaṁ ca vijñāya kr̥paṇaṁ nr̥pa । anyonyabhakṣaṇaṁ dr̥ṣṭvā bhūtānām api cāśubham ॥

बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् । रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम् ॥

bālye mohaṁ ca vijñāya kṣayaṁ dehasya cāśubham । rāge mohe ca saṁprāpte kva cit sattvaṁ samāśritam ॥

सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः । दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥

sahasreṣu naraḥ kaś cin mokṣabuddhiṁ samāśritaḥ । durlabhatvaṁ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam ॥

बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः । विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ॥

bahumānam alabdheṣu labdhe madhyasthatāṁ punaḥ । viṣayāṇāṁ ca daurātmyaṁ vijñāya nr̥pate punaḥ ॥

गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान् । वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ॥

gatāsūnāṁ ca kaunteya dehān dr̥ṣṭvā tathāśubhān । vāsaṁ kuleṣu jantūnāṁ duḥkhaṁ vijñāya bhārata ॥

ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् । सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् । गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥

brahmaghnānāṁ gatiṁ jñātvā patitānāṁ sudāruṇām । surāpāne ca saktānāṁ brāhmaṇānāṁ durātmanām । gurudāraprasaktānāṁ gatiṁ vijñāya cāśubhām ॥

जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिर । सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः ॥

jananīṣu ca vartante ye na samyag yudhiṣṭhira । sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ ॥

तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् । तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक् ॥

tena jñānena vijñāya gatiṁ cāśubhakarmaṇām । tiryagyonigatānāṁ ca vijñāya gatayaḥ pr̥thak ॥

वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा । क्षयं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षयं तथा ॥

vedavādāṁs tathā citrān r̥tūnāṁ paryayāṁs tathā । kṣayaṁ saṁvatsarāṇāṁ ca māsānāṁ prakṣayaṁ tathā ॥

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् । क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥

pakṣakṣayaṁ tathā dr̥ṣṭvā divasānāṁ ca saṁkṣayam । kṣayaṁ vr̥ddhiṁ ca candrasya dr̥ṣṭvā pratyakṣatas tathā ॥

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः । क्षयं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥

vr̥ddhiṁ dr̥ṣṭvā samudrāṇāṁ kṣayaṁ teṣāṁ tathā punaḥ । kṣayaṁ dhanānāṁ ca tathā punar vr̥ddhiṁ tathaiva ca ॥

संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः । क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥

saṁyogānāṁ kṣayaṁ dr̥ṣṭvā yugānāṁ ca viśeṣataḥ । kṣayaṁ ca dr̥ṣṭvā śailānāṁ kṣayaṁ ca saritāṁ tathā ॥

वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः । जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥

varṇānāṁ ca kṣayaṁ dr̥ṣṭvā kṣayāntaṁ ca punaḥ punaḥ । jarāmr̥tyuṁ tathā janma dr̥ṣṭvā duḥkhāni caiva ha ॥

देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः । देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय भारत ॥

dehadoṣāṁs tathā jñātvā teṣāṁ duḥkhaṁ ca tattvataḥ । dehaviklavatāṁ caiva samyag vijñāya bhārata ॥

आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् । स्वदेहादुत्थितान्गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान् ॥

ātmadoṣāṁś ca vijñāya sarvān ātmani saṁśritān । svadehād utthitān gandhāṁs tathā vijñāya cāśubhān ॥

युधिष्ठिर उवाच । कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम । एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kān svagātrodbhavān doṣān paśyasy amitavikrama । etan me saṁśayaṁ kr̥tsnaṁ vaktum arhasi tattvataḥ ॥

भीष्म उवाच । पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः । मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तानरिसूदन ॥

bhīṣma uvāca । pañca doṣān prabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ । mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṁkhyāḥ śr̥ṇu tān arisūdana ॥

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते । एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥

kāmakrodhau bhayaṁ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate । ete doṣāḥ śarīreṣu dr̥śyante sarvadehinām ॥

छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् । सत्त्वसंशीलनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा । छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासं लघ्वाहारतया नृप ॥

chindanti kṣamayā krodhaṁ kāmaṁ saṁkalpavarjanāt । sattvasaṁśīlanān nidrām apramādād bhayaṁ tathā । chindanti pañcamaṁ śvāsaṁ laghvāhāratayā nr̥pa ॥

गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि । हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥

guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api । hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ ॥

अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैर्वृतम् । चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥

apāṁ phenopamaṁ lokaṁ viṣṇor māyāśatair vr̥tam । cittabhittipratīkāśaṁ nalasāram anarthakam ॥

तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् । नाशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगम् । रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्विपमिवावशम् ॥

tamaḥ śvabhranibhaṁ dr̥ṣṭvā varṣabudbudasaṁnibham । nāśaprāyaṁ sukhād dhīnaṁ nāśottaram abhāvagam । rajas tamasi saṁmagnaṁ paṅke dvipam ivāvaśam ॥

सांख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम् । ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप ॥

sāṁkhyā rājan mahāprājñās tyaktvā dehaṁ prajākr̥tam । jñānajñeyena sāṁkhyena vyāpinā mahatā nr̥pa ॥

राजसानशुभान्गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान् । पुण्यांश्च सात्त्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् । छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत ॥

rājasān aśubhān gandhāṁs tāmasāṁś ca tathāvidhān । puṇyāṁś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṁśritān । chittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata ॥

ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् । व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥

tato duḥkhodakaṁ ghoraṁ cintāśokamahāhradam । vyādhimr̥tyumahāgrāhaṁ mahābhayamahoragam ॥

तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत । स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपमरिंदम ॥

tamaḥkūrmaṁ rajomīnaṁ prajñayā saṁtaranty uta । snehapaṅkaṁ jarādurgaṁ sparśadvīpam ariṁdama ॥

कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमिदं नृप । हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम् ॥

karmāgādhaṁ satyatīraṁ sthitavratam idaṁ nr̥pa । hiṁsāśīghramahāvegaṁ nānārasamahākaram ॥

नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् । शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥

nānāprītimahāratnaṁ duḥkhajvarasamīraṇam । śokatr̥ṣṇāmahāvartaṁ tīkṣṇavyādhimahāgajam ॥

अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनमरिंदम । दानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥

asthisaṁghātasaṁghāṭaṁ śleṣmaphenam ariṁdama । dānamuktākaraṁ bhīmaṁ śoṇitahradavidrumam ॥

हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् । रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम् ॥

hasitotkruṣṭanirghoṣaṁ nānājñānasudustaram । rodanāśrumalakṣāraṁ saṅgatyāgaparāyaṇam ॥

पुनराजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम् । अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥

punar ājanmalokaughaṁ putrabāndhavapattanam । ahiṁsāsatyamaryādaṁ prāṇatyāgamahormiṇam ॥

वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम् । मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम् ॥

vedāntagamanadvīpaṁ sarvabhūtadayodadhim । mokṣaduṣprāpaviṣayaṁ vaḍavāmukhasāgaram ॥

तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारत । तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥

taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhārata । tīrtvā ca dustaraṁ janma viśanti vimalaṁ nabhaḥ ॥

ततस्तान्सुकृतीन्सांख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः । पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन्विषयान्नृप ॥

tatas tān sukr̥tīn sāṁkhyān sūryo vahati raśmibhiḥ । padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān nr̥pa ॥

तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत । वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥

tatra tān pravaho vāyuḥ pratigr̥hṇāti bhārata । vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṁs tapodhanān ॥

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत । सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान् । स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaś ca bhārata । saptānāṁ marutāṁ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān । sa tān vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṁ gatim ॥

नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् । रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम् ॥

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṁ gatim । rajo vahati rājendra sattvasya paramāṁ gatim ॥

सत्त्वं वहति शुद्धात्मन्परं नारायणं प्रभुम् । प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥

sattvaṁ vahati śuddhātman paraṁ nārāyaṇaṁ prabhum । prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā ॥

परमात्मानमासाद्य तद्भूतायतनामलाः । अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभो । परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् ॥

paramātmānam āsādya tadbhūtāyatanāmalāḥ । amr̥tatvāya kalpante na nivartanti cābhibho । paramā sā gatiḥ pārtha nirdvaṁdvānāṁ mahātmanām ॥

युधिष्ठिर उवाच । स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः । आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sthānam uttamam āsādya bhagavantaṁ sthiravratāḥ । ājanmamaraṇaṁ vā te smaranty uta na vānagha ॥

यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि । त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥

yad atra tathyaṁ tan me tvaṁ yathāvad vaktum arhasi । tvad r̥te mānavaṁ nānyaṁ praṣṭum arhāmi kaurava ॥

मोक्षदोषो महानेष प्राप्य सिद्धिं गतानृषीन् । यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥

mokṣadoṣo mahān eṣa prāpya siddhiṁ gatān r̥ṣīn । yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare ॥

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप । मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं नु दुःखतरं भवेत् ॥

pravr̥ttilakṣaṇaṁ dharmaṁ paśyāmi paramaṁ nr̥pa । magnasya hi pare jñāne kiṁ nu duḥkhataraṁ bhavet ॥

भीष्म उवाच । यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः । बुद्धानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ । अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्मयेरितम् ॥

bhīṣma uvāca । yathānyāyaṁ tvayā tāta praśnaḥ pr̥ṣṭaḥ susaṁkaṭaḥ । buddhānām api saṁmohaḥ praśne ’smin bharatarṣabha । atrāpi tattvaṁ paramaṁ śr̥ṇu samyaṅ mayeritam ॥

बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् । इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनो नृप । कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥

buddhiś ca paramā yatra kāpilānāṁ mahātmanām । indriyāṇy api budhyante svadehaṁ dehino nr̥pa । kāraṇāny ātmanas tāni sūkṣmaḥ paśyati tais tu saḥ ॥

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु । विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu । vinaśyanti na saṁdehaḥ phenā iva mahārṇave ॥

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन । सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana । sūkṣmaś carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ ॥

स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति चाभिभो । बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥

sa paśyati yathānyāyaṁ sparśān spr̥śati cābhibho । budhyamāno yathāpūrvam akhileneha bhārata ॥

इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि । अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi । anīśatvāt pralīyante sarpā hataviṣā iva ॥

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः । आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥

indriyāṇāṁ tu sarveṣāṁ svasthāneṣv eva sarvaśaḥ । ākramya gatayaḥ sūkṣmāś caraty ātmā na saṁśayaḥ ॥

सत्त्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्रजसश्च गुणान्पुनः । गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥

sattvasya ca guṇān kr̥tsnān rajasaś ca guṇān punaḥ । guṇāṁś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata ॥

गुणांश्च मनसस्तद्वन्नभसश्च गुणांस्तथा । गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान्पुनः ॥

guṇāṁś ca manasas tadvan nabhasaś ca guṇāṁs tathā । guṇān vāyoś ca dharmātmaṁs tejasaś ca guṇān punaḥ ॥

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपि । सर्वात्मना गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञः स युधिष्ठिर ॥

apāṁ guṇāṁs tathā pārtha pārthivāṁś ca guṇān api । sarvātmanā guṇair vyāpya kṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira ॥

आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे । शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं विभो ॥

ātmā ca yāti kṣetrajñaṁ karmaṇī ca śubhāśubhe । śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṁ vibho ॥

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् । परं नारायणात्मानं निर्द्वंद्वं प्रकृतेः परम् ॥

prakr̥tiṁ cāpy atikramya gacchaty ātmānam avyayam । paraṁ nārāyaṇātmānaṁ nirdvaṁdvaṁ prakr̥teḥ param ॥

विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् । परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥

vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭas tam anāmayam । paramātmānam aguṇaṁ na nivartati bhārata ॥

शिष्टं त्वत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत । आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥

śiṣṭaṁ tv atra manas tāta indriyāṇi ca bhārata । āgacchanti yathākālaṁ guroḥ saṁdeśakāriṇaḥ ॥

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना । एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥

śakyaṁ cālpena kālena śāntiṁ prāptuṁ guṇārthinā । evaṁ yuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā ॥

सांख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् । ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥

sāṁkhyā rājan mahāprājñā gacchanti paramāṁ gatim । jñānenānena kaunteya tulyaṁ jñānaṁ na vidyate ॥

अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् । अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् ॥

atra te saṁśayo mā bhūj jñānaṁ sāṁkhyaṁ paraṁ matam । akṣaraṁ dhruvam avyaktaṁ pūrvaṁ brahma sanātanam ॥

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् । कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥

anādimadhyanidhanaṁ nirdvaṁdvaṁ kartr̥ śāśvatam । kūṭasthaṁ caiva nityaṁ ca yad vadanti śamātmakāḥ ॥

यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ । yac ca śaṁsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ ॥

सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथागमविदो जनाः । ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परतोऽच्युतम् ॥

sarve viprāś ca devāś ca tathāgamavido janāḥ । brahmaṇyaṁ paramaṁ devam anantaṁ parato ’cyutam ॥

प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः । सम्यग्युक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः ॥

prārthayantaś ca taṁ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ । samyag yuktās tathā yogāḥ sāṁkhyāś cāmitadarśanāḥ ॥

अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः । अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥

amūrtes tasya kaunteya sāṁkhyaṁ mūrtir iti śrutiḥ । abhijñānāni tasyāhur mataṁ hi bharatarṣabha ॥

द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते । जङ्गमागमसंज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥

dvividhānīha bhūtāni pr̥thivyāṁ pr̥thivīpate । jaṅgamāgamasaṁjñāni jaṅgamaṁ tu viśiṣyate ॥

ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज;न्वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे । यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥

jñānaṁ mahad yad dhi mahatsu rājan; vedeṣu sāṁkhyeṣu tathaiva yoge । yac cāpi dr̥ṣṭaṁ vividhaṁ purāṇaṁ; sāṁkhyāgataṁ tan nikhilaṁ narendra ॥

यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे । ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि;त्सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥

yac cetihāseṣu mahatsu dr̥ṣṭaṁ; yac cārthaśāstre nr̥pa śiṣṭajuṣṭe । jñānaṁ ca loke yad ihāsti kiṁ cit; sāṁkhyāgataṁ tac ca mahan mahātman ॥

शमश्च दृष्टः परमं बलं च; ज्ञानं च सूक्ष्मं च यथावदुक्तम् । तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥

śamaś ca dr̥ṣṭaḥ paramaṁ balaṁ ca; jñānaṁ ca sūkṣmaṁ ca yathāvad uktam । tapāṁsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṁkhye yathāvad vihitāni rājan ॥

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा;न्गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन । तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥

viparyaye tasya hi pārtha devān; gacchanti sāṁkhyāḥ satataṁ sukhena । tāṁś cānusaṁcārya tataḥ kr̥tārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ ॥

हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं; दिवौकसो द्यामिव पार्थ सांख्याः । ततोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे; सांख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥

hitvā ca dehaṁ praviśanti mokṣaṁ; divaukaso dyām iva pārtha sāṁkhyāḥ । tato ’dhikaṁ te ’bhiratā mahārhe; sāṁkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe ॥

तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं; नावाग्गतिः पापकृतां निवासः । न चाबुधानामपि ते द्विजातयो; ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥

teṣāṁ na tiryag gamanaṁ hi dr̥ṣṭaṁ; nāvāg gatiḥ pāpakr̥tāṁ nivāsaḥ । na cābudhānām api te dvijātayo; ye jñānam etan nr̥pate ’nuraktāḥ ॥

सांख्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलमुदारकान्तम् । कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥

sāṁkhyaṁ viśālaṁ paramaṁ purāṇaṁ; mahārṇavaṁ vimalam udārakāntam । kr̥tsnaṁ ca sāṁkhyaṁ nr̥pate mahātmā; nārāyaṇo dhārayate ’prameyam ॥

एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणो विश्वमिदं पुराणम् । स सर्गकाले च करोति सर्गं; संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥

etan mayoktaṁ naradeva tattvaṁ; nārāyaṇo viśvam idaṁ purāṇam । sa sargakāle ca karoti sargaṁ; saṁhārakāle ca tad atti bhūyaḥ ॥