Adhyāya 289

युधिष्ठिर उवाच । सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि । तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sāṁkhye yoge ca me tāta viśeṣaṁ vaktum arhasi । tava sarvajña sarvaṁ hi viditaṁ kurusattama ॥

भीष्म उवाच । सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः । वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै ॥

bhīṣma uvāca । sāṁkhyāḥ sāṁkhyaṁ praśaṁsanti yogā yogaṁ dvijātayaḥ । vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṁ svapakṣodbhāvanāya vai ॥

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन । वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः ॥

anīśvaraḥ kathaṁ mucyed ity evaṁ śatrukarśana । vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṁ yogāḥ samyaṅ manīṣiṇaḥ ॥

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः । विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥

vadanti kāraṇaṁ cedaṁ sāṁkhyāḥ samyag dvijātayaḥ । vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ ॥

ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा । एतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥

ūrdhvaṁ sa dehāt suvyaktaṁ vimucyed iti nānyathā । etad āhur mahāprājñāḥ sāṁkhyaṁ vai mokṣadarśanam ॥

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् । शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः ॥

svapakṣe kāraṇaṁ grāhyaṁ samarthaṁ vacanaṁ hitam । śiṣṭānāṁ hi mataṁ grāhyaṁ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṁmataiḥ ॥

प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः । उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर ॥

pratyakṣahetavo yogāḥ sāṁkhyāḥ śāstraviniścayāḥ । ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira ॥

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते । अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥

ubhe caite mate jñāne nr̥pate śiṣṭasaṁmate । anuṣṭhite yathāśāstraṁ nayetāṁ paramāṁ gatim ॥

तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ । व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः ॥

tulyaṁ śaucaṁ tayor yuktaṁ dayā bhūteṣu cānagha । vratānāṁ dhāraṇaṁ tulyaṁ darśanaṁ na samaṁ tayoḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह । तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yadi tulyaṁ vrataṁ śaucaṁ dayā cātra pitāmaha । tulyaṁ na darśanaṁ kasmāt tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् । योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत् ॥

bhīṣma uvāca । rāgaṁ mohaṁ tathā snehaṁ kāmaṁ krodhaṁ ca kevalam । yogāc chittvādito doṣān pañcaitān prāpnuvanti tat ॥

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम् । प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः ॥

yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṁ chittvā punar jalam । prāpnuvanti tathā yogās tat padaṁ vītakalmaṣāḥ ॥

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः । प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥

tathaiva vāgurāṁ chittvā balavanto yathā mr̥gāḥ । prāpnuyur vimalaṁ mārgaṁ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ ॥

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः । छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम् ॥

lobhajāni tathā rājan bandhanāni balānvitāḥ । chittvā yogāḥ paraṁ mārgaṁ gacchanti vimalāḥ śivam ॥

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे । विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते ॥

abalāś ca mr̥gā rājan vāgurāsu tathāpare । vinaśyanti na saṁdehas tadvad yogabalād r̥te ॥

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः । अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः ॥

balahīnāś ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ । antaṁ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ ॥

यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदम । तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥

yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālam ariṁdama । tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ ॥

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप । अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥

karmajair bandhanair baddhās tadvad yogāḥ paraṁtapa । abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ ॥

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः । आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो ॥

alpakaś ca yathā rājan vahniḥ śāmyati durbalaḥ । ākrānta indhanaiḥ sthūlais tadvad yogo ’balaḥ prabho ॥

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः । समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि ॥

sa eva ca yadā rājan vahnir jātabalaḥ punaḥ । samīraṇayutaḥ kr̥tsnāṁ dahet kṣipraṁ mahīm api ॥

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः । अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥

tadvaj jātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ । antakāla ivādityaḥ kr̥tsnaṁ saṁśoṣayej jagat ॥

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः । बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः ॥

durbalaś ca yathā rājan srotasā hriyate naraḥ । balahīnas tathā yogo viṣayair hriyate ’vaśaḥ ॥

तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः । तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून् ॥

tad eva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ । tadvad yogabalaṁ labdhvā vyūhate viṣayān bahūn ॥

विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः । प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः ॥

viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥ । prajāpatīn r̥ṣīn devān mahābhūtāni ceśvarāḥ ॥

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः । ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥

na yamo nāntakaḥ kruddho na mr̥tyur bhīmavikramaḥ । īśate nr̥pate sarve yogasyāmitatejasaḥ ॥

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥

ātmanāṁ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha । yogaḥ kuryād balaṁ prāpya taiś ca sarvair mahīṁ caret ॥

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् । संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव ॥

prāpnuyād viṣayāṁś caiva punaś cograṁ tapaś caret । saṁkṣipec ca punaḥ pārtha sūryas tejoguṇān iva ॥

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव । विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम् ॥

balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva । vimokṣaprabhaviṣṇutvam upapannam asaṁśayam ॥

बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते । निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव ॥

balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṁ pate । nidarśanārthaṁ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punas tava ॥

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो । निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ ॥

ātmanaś ca samādhāne dhāraṇāṁ prati cābhibho । nidarśanāni sūkṣmāṇi śr̥ṇu me bharatarṣabha ॥

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः । युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥

apramatto yathā dhanvī lakṣyaṁ hanti samāhitaḥ । yuktaḥ samyak tathā yogī mokṣaṁ prāpnoty asaṁśayam ॥

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् । पुरुषो यत्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः ॥

snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam । puruṣo yatta ārohet sopānaṁ yuktamānasaḥ ॥

युक्त्वा तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम् । करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम् ॥

yuktvā tathāyam ātmānaṁ yogaḥ pārthiva niścalam । karoty amalam ātmānaṁ bhāskaropamadarśanam ॥

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः । महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम् ॥

yathā ca nāvaṁ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ । mahārṇavagatāṁ śīghraṁ nayet pārthiva pattanam ॥

तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित् । दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप ॥

tadvad ātmasamādhānaṁ yuktvā yogena tattvavit । durgamaṁ sthānam āpnoti hitvā deham imaṁ nr̥pa ॥

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः । देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ ॥

sārathiś ca yathā yuktvā sadaśvān susamāhitaḥ । deśam iṣṭaṁ nayaty āśu dhanvinaṁ puruṣarṣabha ॥

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः । प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः ॥

tathaiva nr̥pate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ । prāpnoty āśu paraṁ sthānaṁ lakṣaṁ mukta ivāśugaḥ ॥

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलः । पापं हन्तेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम् ॥

āveśyātmani cātmānaṁ yogī tiṣṭhati yo ’calaḥ । pāpaṁ hanteva mīnānāṁ padam āpnoti so ’jaram ॥

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः । दर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम ॥

nābhyāṁ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hr̥di vakṣasi pārśvayoḥ । darśane sparśane cāpi ghrāṇe cāmitavikrama ॥

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः । आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशां पते ॥

sthāneṣv eteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ । ātmanā sūkṣmam ātmānaṁ yuṅkte samyag viśāṁ pate ॥

स शीघ्रममलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् । उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥

sa śīghram amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubham । uttamaṁ yogam āsthāya yadīcchati vimucyate ॥

युधिष्ठिर उवाच । आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत । योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । āhārān kīdr̥śān kr̥tvā kāni jitvā ca bhārata । yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati ॥

भीष्म उवाच । कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे । स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात् ॥

bhīṣma uvāca । kaṇānāṁ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇe । snehānāṁ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt ॥

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम । एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥

bhuñjāno yāvakaṁ rūkṣaṁ dīrghakālam ariṁdama । ekārāmo viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt ॥

पक्षान्मासानृतूंश्चित्रान्संचरंश्च गुहास्तथा । अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात् ॥

pakṣān māsān r̥tūṁś citrān saṁcaraṁś ca guhās tathā । apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt ॥

अखण्डमपि वा मासं सततं मनुजेश्वर । उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥

akhaṇḍam api vā māsaṁ satataṁ manujeśvara । upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt ॥

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च । भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा ॥

kāmaṁ jitvā tathā krodhaṁ śītoṣṇe varṣam eva ca । bhayaṁ nidrāṁ tathā śvāsaṁ pauruṣaṁ viṣayāṁs tathā ॥

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव । स्पर्शान्सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥

aratiṁ durjayāṁ caiva ghorāṁ tr̥ṣṇāṁ ca pārthiva । sparśān sarvāṁs tathā tandrīṁ durjayāṁ nr̥pasattama ॥

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना । वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmam ātmānam ātmanā । vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṁpadā ॥

दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् । न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ ॥

durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṁ vipaścitām । na kaś cid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha ॥

यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् । श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥

yathā kaś cid vanaṁ ghoraṁ bahusarpasarīsr̥pam । śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahukaṇṭakam ॥

अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् । पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा ॥

abhaktam aṭavīprāyaṁ dāvadagdhamahīruham । panthānaṁ taskarākīrṇaṁ kṣemeṇābhipated yuvā ॥

योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद्भजते द्विजः । क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः ॥

yogamārgaṁ tathāsādya yaḥ kaś cid bhajate dvijaḥ । kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo hi sa smr̥taḥ ॥

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते । धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः ॥

sustheyaṁ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate । dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyam akr̥tātmabhiḥ ॥

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम् । नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप ॥

vipannā dhāraṇās tāta nayanti naśubhāṁ gatim । netr̥hīnā yathā nāvaḥ puruṣān arṇave nr̥pa ॥

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि । मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥

yas tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi । maraṇaṁ janma duḥkhaṁ ca sukhaṁ ca sa vimuñcati ॥

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम् । परं योगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद्द्विजातिषु ॥

nānāśāstreṣu niṣpannaṁ yogeṣv idam udāhr̥tam । paraṁ yogaṁ tu yat kr̥tsnaṁ niścitaṁ tad dvijātiṣu ॥

परं हि तद्ब्रह्म महन्महात्म;न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम् । भवं च धर्मं च षडाननं च; षड्ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान् ॥

paraṁ hi tad brahma mahan mahātman; brahmāṇam īśaṁ varadaṁ ca viṣṇum । bhavaṁ ca dharmaṁ ca ṣaḍānanaṁ ca; ṣaḍ brahmaputrāṁś ca mahānubhāvān ॥

तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च; सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च । सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥

tamaś ca kaṣṭaṁ sumahad rajaś ca; sattvaṁ ca śuddhaṁ prakr̥tiṁ parāṁ ca । siddhiṁ ca devīṁ varuṇasya patnīṁ; tejaś ca kr̥tsnaṁ sumahac ca dhairyam ॥

ताराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश्च देवानुरगान्पितॄंश्च । शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा;न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च ॥

tārādhipaṁ vai vimalaṁ satāraṁ; viśvāṁś ca devān uragān pitr̥̄ṁś ca । śailāṁś ca kr̥tsnān udadhīṁś ca ghorān; nadīś ca sarvāḥ savanān ghanāṁś ca ॥

नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च; गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च । परस्परं प्राप्य महान्महात्मा; विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः ॥

nāgān nagān yakṣagaṇān diśaś ca; gandharvasaṁghān puruṣān striyaś ca । parasparaṁ prāpya mahān mahātmā; viśeta yogī nacirād vimuktaḥ ॥

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता; देवे महावीर्यमतौ शुभेयम् । योगान्स सर्वानभिभूय मर्त्या;न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा ॥

kathā ca yeyaṁ nr̥pate prasaktā; deve mahāvīryamatau śubheyam । yogān sa sarvān abhibhūya martyān; nārāyaṇātmā kurute mahātmā ॥