Adhyāya 288

युधिष्ठिर उवाच । सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह । विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । satyaṁ kṣamāṁ damaṁ prajñāṁ praśaṁsanti pitāmaha । vidvāṁso manujā loke katham etan mataṁ tava ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣye ’ham itihāsaṁ purātanam । sādhyānām iha saṁvādaṁ haṁsasya ca yudhiṣṭhira ॥

हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः । स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् ॥

haṁso bhūtvātha sauvarṇas tv ajo nityaḥ prajāpatiḥ । sa vai paryeti lokāṁs trīn atha sādhyān upāgamat ॥

साध्या ऊचुः । शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुज्महे । पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥

sādhyā ūcuḥ । śakune vayaṁ sma devā vai sādhyās tvām anuyujmahe । pr̥cchāmas tvāṁ mokṣadharmaṁ bhavāṁś ca kila mokṣavit ॥

श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी; साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन् । किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं; कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥

śruto ’si naḥ paṇḍito dhīravādī; sādhuśabdaḥ patate te patatrin । kiṁ manyase śreṣṭhatamaṁ dvija tvaṁ; kasmin manas te ramate mahātman ॥

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि; यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम् । यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै;र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥

tan naḥ kāryaṁ pakṣivara praśādhi; yat kāryāṇāṁ manyase śreṣṭham ekam । yat kr̥tvā vai puruṣaḥ sarvabandhair; vimucyate vihagendreha śīghram ॥

हंस उवाच । इदं कार्यममृताशाः शृणोमि; तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः । ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा;न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत ॥

haṁsa uvāca । idaṁ kāryam amr̥tāśāḥ śr̥ṇomi; tapo damaḥ satyam ātmābhiguptiḥ । granthīn vimucya hr̥dayasya sarvān; priyāpriye svaṁ vaśam ānayīta ॥

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥

nāruṁtudaḥ syān na nr̥śaṁsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta । yayāsya vācā para udvijeta; na tāṁ vaded ruśatīṁ pāpalokyām ॥

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि । परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥

vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni । parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasr̥jet pareṣu ॥

परश्चेदेनमतिवादबाणै;र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः । संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥

paraś ced enam ativādabāṇair; bhr̥śaṁ vidhyec chama eveha kāryaḥ । saṁroṣyamāṇaḥ pratimr̥ṣyate yaḥ; sa ādatte sukr̥taṁ vai parasya ॥

क्षेपाभिमानादभिषङ्गव्यलीकं; निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम् । अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥

kṣepābhimānād abhiṣaṅgavyalīkaṁ; nigr̥hṇāti jvalitaṁ yaś ca manyum । aduṣṭacetā mudito ’nasūyuḥ; sa ādatte sukr̥taṁ vai pareṣām ॥

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि;त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् । श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः; सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् ॥

ākruśyamāno na vadāmi kiṁ cit; kṣamāmy ahaṁ tāḍyamānaś ca nityam । śreṣṭhaṁ hy etat kṣamam apy āhur āryāḥ; satyaṁ tathaivārjavam ānr̥śaṁsyam ॥

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः । दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् ॥

vedasyopaniṣat satyaṁ satyasyopaniṣad damaḥ । damasyopaniṣan mokṣa etat sarvānuśāsanam ॥

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं; विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् । एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णां;स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥

vāco vegaṁ manasaḥ krodhavegaṁ; vivitsāvegam udaropasthavegam । etān vegān yo viṣahaty udīrṇāṁs; taṁ manye ’haṁ brāhmaṇaṁ vai muniṁ ca ॥

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट;स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः । अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट;स्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः ॥

akrodhanaḥ krudhyatāṁ vai viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ । amānuṣān mānuṣo vai viśiṣṭas; tathājñānāj jñānavān vai pradhānaḥ ॥

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः । आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥

ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ । ākroṣṭāraṁ nirdahati sukr̥taṁ cāsya vindati ॥

यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा; यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु;स्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव ॥

yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṁ priyaṁ vā; yo vā hato na pratihanti dhairyāt । pāpaṁ ca yo necchati tasya hantus; tasmai devāḥ spr̥hayante sadaiva ॥

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च । विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥

pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadr̥śasya ca । vimānito hato ’’kruṣṭa evaṁ siddhiṁ gamiṣyati ॥

सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे; न मे विवित्सा न च मेऽस्ति रोषः । न चाप्यहं लिप्समानः परैमि; न चैव किंचिद्विषमेण यामि ॥

sadāham āryān nibhr̥to ’py upāse; na me vivitsā na ca me ’sti roṣaḥ । na cāpy ahaṁ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṁ cid viṣameṇa yāmi ॥

नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचि;द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि । गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि; न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥

nāhaṁ śaptaḥ pratiśapāmi kiṁ cid; damaṁ dvāraṁ hy amr̥tasyeha vedmi । guhyaṁ brahma tad idaṁ vo bravīmi; na mānuṣāc chreṣṭhataraṁ hi kiṁ cit ॥

विमुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः । विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति ॥

vimucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ । virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa sidhyati ॥

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय; उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः । यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान्गच्छति संयतात्मा ॥

yaḥ sarveṣāṁ bhavati hy arcanīya; utsecane stambha ivābhijātaḥ । yasmai vācaṁ supraśastāṁ vadanti; sa vai devān gacchati saṁyatātmā ॥

न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् । यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः ॥

na tathā vaktum icchanti kalyāṇān puruṣe guṇān । yathaiṣāṁ vaktum icchanti nairguṇyam anuyuñjakāḥ ॥

यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा । वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् ॥

yasya vāṅmanasī gupte samyak praṇihite sadā । vedās tapaś ca tyāgaś ca sa idaṁ sarvam āpnuyāt ॥

आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः । तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत् ॥

ākrośanāvamānābhyām abudhād vardhate budhaḥ । tasmān na vardhayed anyaṁ na cātmānaṁ vihiṁsayet ॥

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य वै द्विजः । सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति ॥

amr̥tasyeva saṁtr̥pyed avamānasya vai dvijaḥ । sukhaṁ hy avamataḥ śete yo ’vamantā sa naśyati ॥

यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति; यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति । वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं; मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥

yat krodhano yajate yad dadāti; yad vā tapas tapyati yaj juhoti । vaivasvatas tad dharate ’sya sarvaṁ; moghaḥ śramo bhavati krodhanasya ॥

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः । उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् ॥

catvāri yasya dvārāṇi suguptāny amarottamāḥ । upastham udaraṁ hastau vāk caturthī sa dharmavit ॥

सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं; धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः । स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषा;मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः ॥

satyaṁ damaṁ hy ārjavam ānr̥śaṁsyaṁ; dhr̥tiṁ titikṣām abhisevamānaḥ । svādhyāyanityo ’spr̥hayan pareṣām; ekāntaśīly ūrdhvagatir bhavet saḥ ॥

सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् । न पावनतमं किंचित्सत्यादध्यगमं क्वचित् ॥

sarvān etān anucaran vatsavac caturaḥ stanān । na pāvanatamaṁ kiṁ cit satyād adhyagamaṁ kva cit ॥

आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् । सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥

ācakṣe ’haṁ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṁcaran । satyaṁ svargasya sopānaṁ pārāvārasya naur iva ॥

यादृशैः संनिवसति यादृशांश्चोपसेवते । यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥

yādr̥śaiḥ saṁnivasati yādr̥śāṁś copasevate । yādr̥g icchec ca bhavituṁ tādr̥g bhavati pūruṣaḥ ॥

यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं; तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव । वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति; तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥

yadi santaṁ sevate yady asantaṁ; tapasvinaṁ yadi vā stenam eva । vāso yathā raṅgavaśaṁ prayāti; tathā sa teṣāṁ vaśam abhyupaiti ॥

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते; न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम् । नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु;रुच्चावचं विषयं यः स वेद ॥

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṁvadante; na mānuṣaṁ viṣayaṁ yānti draṣṭum । nenduḥ samaḥ syād asamo hi vāyur; uccāvacaṁ viṣayaṁ yaḥ sa veda ॥

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे । तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै ॥

aduṣṭaṁ vartamāne tu hr̥dayāntarapūruṣe । tenaiva devāḥ prīyante satāṁ mārgasthitena vai ॥

शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव; स्तेना नरा वाक्परुषाश्च नित्यम् । अपेतदोषानिति तान्विदित्वा; दूराद्देवाः संपरिवर्जयन्ति ॥

śiśnodare ye ’bhiratāḥ sadaiva; stenā narā vākparuṣāś ca nityam । apetadoṣān iti tān viditvā; dūrād devāḥ saṁparivarjayanti ॥

न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः; सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा । सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा; धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते ॥

na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ; sarvāśinā duṣkr̥takarmaṇā vā । satyavratā ye tu narāḥ kr̥tajñā; dharme ratās taiḥ saha saṁbhajante ॥

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः; सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् । धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं; प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥

avyāhr̥taṁ vyāhr̥tāc chreya āhuḥ; satyaṁ vaded vyāhr̥taṁ tad dvitīyam । dharmaṁ vaded vyāhr̥taṁ tat tr̥tīyaṁ; priyaṁ vaded vyāhr̥taṁ tac caturtham ॥

साध्या ऊचुः । केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते । केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥

sādhyā ūcuḥ । kenāyam āvr̥to lokaḥ kena vā na prakāśate । kena tyajati mitrāṇi kena svargaṁ na gacchati ॥

हंस उवाच । अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते । लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥

haṁsa uvāca । ajñānenāvr̥to loko mātsaryān na prakāśate । lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṁ na gacchati ॥

साध्या ऊचुः । कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां; कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते । कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि; कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति ॥

sādhyā ūcuḥ । kaḥ svid eko ramate brāhmaṇānāṁ; kaḥ svid eko bahubhir joṣam āste । kaḥ svid eko balavān durbalo ’pi; kaḥ svid eṣāṁ kalahaṁ nānvavaiti ॥

हंस उवाच । प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां; प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते । प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि; प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति ॥

haṁsa uvāca । prājña eko ramate brāhmaṇānāṁ; prājña eko bahubhir joṣam āste । prājña eko balavān durbalo ’pi; prājña eṣāṁ kalahaṁ nānvavaiti ॥

साध्या ऊचुः । किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते । असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम् ॥

sādhyā ūcuḥ । kiṁ brāhmaṇānāṁ devatvaṁ kiṁ ca sādhutvam ucyate । asādhutvaṁ ca kiṁ teṣāṁ kim eṣāṁ mānuṣaṁ matam ॥

हंस उवाच । स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते । असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते ॥

haṁsa uvāca । svādhyāya eṣāṁ devatvaṁ vrataṁ sādhutvam ucyate । asādhutvaṁ parīvādo mr̥tyur mānuṣam ucyate ॥

भीष्म उवाच । संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः । क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते ॥

bhīṣma uvāca । saṁvāda ity ayaṁ śreṣṭhaḥ sādhyānāṁ parikīrtitaḥ । kṣetraṁ vai karmaṇāṁ yoniḥ sadbhāvaḥ satyam ucyate ॥