Adhyāya 281

पराशर उवाच । कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति । प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना ॥

parāśara uvāca । kaḥ kasya copakurute kaś ca kasmai prayacchati । prāṇī karoty ayaṁ karma sarvam ātmārtham ātmanā ॥

गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् । सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥

gauraveṇa parityaktaṁ niḥsnehaṁ parivarjayet । sodaryaṁ bhrātaram api kim utānyaṁ pr̥thagjanam ॥

विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ । तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः ॥

viśiṣṭasya viśiṣṭāc ca tulyau dānapratigrahau । tayoḥ puṇyataraṁ dānaṁ tad dvijasya prayacchataḥ ॥

न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम् । संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः ॥

nyāyāgataṁ dhanaṁ varṇair nyāyenaiva vivardhitam । saṁrakṣyaṁ yatnam āsthāya dharmārtham iti niścayaḥ ॥

न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमर्जयेत् । शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरेत् ॥

na dharmārthī nr̥śaṁsena karmaṇā dhanam arjayet । śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryān narddhim anusmaret ॥

अपो हि प्रयतः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा । शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाश्नुते फलम् ॥

apo hi prayataḥ śītās tāpitā jvalanena vā । śaktito ’tithaye dattvā kṣudhārtāyāśnute phalam ॥

रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना । फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनर्चितवानसौ ॥

rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā । phalapatrair atho mūlair munīn arcitavān asau ॥

तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत् । तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः ॥

tair eva phalapatraiś ca sa māṭharam atoṣayat । tasmāl lebhe paraṁ sthānaṁ śaibyo ’pi pr̥thivīpatiḥ ॥

देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्योऽथात्मनस्तथा । ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत् ॥

devatātithibhr̥tyebhyaḥ pitr̥bhyo ’thātmanas tathā । r̥ṇavāñ jāyate martyas tasmād anr̥ṇatāṁ vrajet ॥

स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा । पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च ॥

svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā । pitr̥bhyaḥ śrāddhadānena nr̥ṇām abhyarcanena ca ॥

वाचः शेषावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च । यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेद्धर्ममादितः ॥

vācaḥ śeṣāvahāryeṇa pālanenātmano ’pi ca । yathāvad bhr̥tyavargasya cikīrṣed dharmam āditaḥ ॥

प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः । सम्यग्घुत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः ॥

prayatnena ca saṁsiddhā dhanair api vivarjitāḥ । samyag ghutvā hutavahaṁ munayaḥ siddhim āgatāḥ ॥

विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत् । ऋग्भिः स्तुत्वा महाभागो देवान्वै यज्ञभागिनः ॥

viśvāmitrasya putratvam r̥cīkatanayo ’gamat । r̥gbhiḥ stutvā mahābhāgo devān vai yajñabhāginaḥ ॥

गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् । देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः ॥

gataḥ śukratvam uśanā devadevaprasādanāt । devīṁ stutvā tu gagane modate tejasā vr̥taḥ ॥

असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ । कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथांशुमान् ॥

asito devalaś caiva tathā nāradaparvatau । kakṣīvāñ jāmadagnyaś ca rāmas tāṇḍyas tathāṁśumān ॥

वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च । भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः ॥

vasiṣṭho jamadagniś ca viśvāmitro ’trir eva ca । bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ ॥

एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः । लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥

ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇum r̥gbhiḥ samāhitāḥ । lebhire tapasā siddhiṁ prasādāt tasya dhīmataḥ ॥

अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह । न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥

anarhāś cārhatāṁ prāptāḥ santaḥ stutvā tam eva ha । na tu vr̥ddhim ihānvicchet karma kr̥tvā jugupsitam ॥

येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् । धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया ॥

ye ’rthā dharmeṇa te satyā ye ’dharmeṇa dhig astu tān । dharmaṁ vai śāśvataṁ loke na jahyād dhanakāṅkṣayā ॥

आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः । वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो ॥

āhitāgnir hi dharmātmā yaḥ sa puṇyakr̥d uttamaḥ । vedā hi sarve rājendra sthitās triṣv agniṣu prabho ॥

स चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते । श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम् ॥

sa cāpy agnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate । śreyo hy anāhitāgnitvam agnihotraṁ na niṣkriyam ॥

अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा । गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम् ॥

agnir ātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā । guruś ca naraśārdūla paricaryā yathātatham ॥

मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी; विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात् । दाक्ष्येणाहीनो धर्मयुक्तो नदान्तो; लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः ॥

mānaṁ tyaktvā yo naro vr̥ddhasevī; vidvān klībaḥ paśyati prītiyogāt । dākṣyeṇāhīno dharmayukto nadānto; loke ’smin vai pūjyate sadbhir āryaḥ ॥