Adhyāya 280

पराशर उवाच । मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः । रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥

parāśara uvāca । manoratharathaṁ prāpya indriyārthahayaṁ naraḥ । raśmibhir jñānasaṁbhūtair yo gacchati sa buddhimān ॥

सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते । द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परम् ॥

sevāśritena manasā vr̥ttihīnasya śasyate । dvijātihastān nirvr̥ttā na tu tulyāt parasparam ॥

आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशां पते । उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा ॥

āyur nasulabhaṁ labdhvā nāvakarṣed viśāṁ pate । utkarṣārthaṁ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā ॥

वर्णेभ्योऽपि परिभ्रष्टः स वै संमानमर्हति । न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते ॥

varṇebhyo ’pi paribhraṣṭaḥ sa vai saṁmānam arhati । na tu yaḥ satkriyāṁ prāpya rājasaṁ karma sevate ॥

वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा । दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा ॥

varṇotkarṣam avāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā । durlabhaṁ tam alabdhā hi hanyāt pāpena karmaṇā ॥

अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् । पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयं कृतम् । तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम् ॥

ajñānād dhi kr̥taṁ pāpaṁ tapasaivābhinirṇudet । pāpaṁ hi karma phalati pāpam eva svayaṁ kr̥tam । tasmāt pāpaṁ na seveta karma duḥkhaphalodayam ॥

पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् । न तत्सेवेत मेधावी शुचिः कुसलिलं यथा ॥

pāpānubandhaṁ yat karma yady api syān mahāphalam । na tat seveta medhāvī śuciḥ kusalilaṁ yathā ॥

किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः । प्रत्यापन्नस्य हि सतो नात्मा तावद्विरोचते ॥

kiṁkaṣṭam anupaśyāmi phalaṁ pāpasya karmaṇaḥ । pratyāpannasya hi sato nātmā tāvad virocate ॥

प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते । तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते ॥

pratyāpattiś ca yasyeha bāliśasya na jāyate । tasyāpi sumahāṁs tāpaḥ prasthitasyopajāyate ॥

विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् । प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे ॥

viraktaṁ śodhyate vastraṁ na tu kr̥ṣṇopasaṁhitam । prayatnena manuṣyendra pāpam evaṁ nibodha me ॥

स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति । प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक् ॥

svayaṁ kr̥tvā tu yaḥ pāpaṁ śubham evānutiṣṭhati । prāyaścittaṁ naraḥ kartum ubhayaṁ so ’śnute pr̥thak ॥

अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति । ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥

ajñānāt tu kr̥tāṁ hiṁsām ahiṁsā vyapakarṣati । brāhmaṇāḥ śāstranirdeśād ity āhur brahmavādinaḥ ॥

तथा कामकृतं चास्य विहिंसैवापकर्षति । इत्याहुर्धर्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥

tathā kāmakr̥taṁ cāsya vihiṁsaivāpakarṣati । ity āhur dharmaśāstrajñā brāhmaṇā vedapāragāḥ ॥

अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्वर्तते कृतम् । गुणयुक्तं प्रकाशं च पापेनानुपसंहितम् ॥

ahaṁ tu tāvat paśyāmi karma yad vartate kr̥tam । guṇayuktaṁ prakāśaṁ ca pāpenānupasaṁhitam ॥

यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् । बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह ॥

yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham । buddhiyuktāni tānīha kr̥tāni manasā saha ॥

भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्बणम् । अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा ॥

bhavaty alpaphalaṁ karma sevitaṁ nityam ulbaṇam । abuddhipūrvaṁ dharmajña kr̥tam ugreṇa karmaṇā ॥

कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् ॥

kr̥tāni yāni karmāṇi daivatair munibhis tathā । nācaret tāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet ॥

संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः । करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति ॥

saṁcintya manasā rājan viditvā śaktim ātmanaḥ । karoti yaḥ śubhaṁ karma sa vai bhadrāṇi paśyati ॥

नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा । नवेतरे तथाभावं प्राप्नोति सुखभावितम् ॥

nave kapāle salilaṁ saṁnyastaṁ hīyate yathā । navetare tathābhāvaṁ prāpnoti sukhabhāvitam ॥

सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते । वृद्धे वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा ॥

satoye ’nyat tu yat toyaṁ tasminn eva prasicyate । vr̥ddhe vr̥ddhim avāpnoti salile salilaṁ yathā ॥

एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि भूपते । नसमानीह हीनानि तानि पुण्यतमान्यपि ॥

evaṁ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni bhūpate । nasamānīha hīnāni tāni puṇyatamāny api ॥

राज्ञा जेतव्याः सायुधाश्चोन्नताश्च; सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम् । अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै;रन्ते मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम् ॥

rājñā jetavyāḥ sāyudhāś connatāś ca; samyak kartavyaṁ pālanaṁ ca prajānām । agniś ceyo bahubhiś cāpi yajñair; ante madhye vā vanam āśritya stheyam ॥

दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो; भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत् । गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या; सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र ॥

damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo; bhūtāni cātmānam ivānupaśyet । garīyasaḥ pūjayed ātmaśaktyā; satyena śīlena sukhaṁ narendra ॥