Adhyāya 282

पराशर उवाच । वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना । प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा ॥

parāśara uvāca । vr̥ttiḥ sakāśād varṇebhyas tribhyo hīnasya śobhanā । prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhān kurute sadā ॥

वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा । न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत् ॥

vr̥ttiś cen nāsti śūdrasya pitr̥paitāmahī dhruvā । na vr̥ttiṁ parato mārgec chuśrūṣāṁ tu prayojayet ॥

सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः । नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः ॥

sadbhis tu saha saṁsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ । nityaṁ sarvāsv avasthāsu nāsadbhir iti me matiḥ ॥

यथोदयगिरौ द्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते । तथा सत्संनिकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीप्यते ॥

yathodayagirau dravyaṁ saṁnikarṣeṇa dīpyate । tathā satsaṁnikarṣeṇa hīnavarṇo ’pi dīpyate ॥

यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम् । तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवैहि मे ॥

yādr̥śena hi varṇena bhāvyate śuklam ambaram । tādr̥śaṁ kurute rūpam etad evam avaihi me ॥

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन । अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम् ॥

tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana । anityam iha martyānāṁ jīvitaṁ hi calācalam ॥

सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः । यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति ॥

sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ । yaś cinoti śubhāny eva sa bhadrāṇīha paśyati ॥

धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् । न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते ॥

dharmād apetaṁ yat karma yady api syān mahāphalam । na tat seveta medhāvī na tad dhitam ihocyate ॥

यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता । स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः ॥

yo hr̥tvā gosahasrāṇi nr̥po dadyād arakṣitā । sa śabdamātraphalabhāg rājā bhavati taskaraḥ ॥

स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकपूजितम् । धातासृजत्पुत्रमेकं प्रजानां धारणे रतम् ॥

svayaṁbhūr asr̥jac cāgre dhātāraṁ lokapūjitam । dhātāsr̥jat putram ekaṁ prajānāṁ dhāraṇe ratam ॥

तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत् । रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः ॥

tam arcayitvā vaiśyas tu kuryād atyartham r̥ddhimat । rakṣitavyaṁ tu rājanyair upayojyaṁ dvijātibhiḥ ॥

अजिह्मैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः । शूद्रैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति ॥

ajihmair aśaṭhakrodhair havyakavyaprayoktr̥bhiḥ । śūdrair nirmārjanaṁ kāryam evaṁ dharmo na naśyati ॥

अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः । सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः ॥

apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ । sukhena tāsāṁ rājendra modante divi devatāḥ ॥

तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणाभिपूज्यते । अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः ॥

tasmād yo rakṣati nr̥paḥ sa dharmeṇābhipūjyate । adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaś cārjane rataḥ ॥

यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः । अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते ॥

yaś ca śuśrūṣate śūdraḥ satataṁ niyatendriyaḥ । ato ’nyathā manuṣyendra svadharmāt parihīyate ॥

प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः । न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः ॥

prāṇasaṁtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo ’pi mahāphalāḥ । nyāyenopārjitā dattāḥ kim utānyāḥ sahasraśaḥ ॥

सत्कृत्य तु द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिप । यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम् ॥

satkr̥tya tu dvijātibhyo yo dadāti narādhipa । yādr̥śaṁ tādr̥śaṁ nityam aśnāti phalam ūrjitam ॥

अभिगम्य दत्तं तुष्ट्या यद्धन्यमाहुरभिष्टुतम् । याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं बुधाः ॥

abhigamya dattaṁ tuṣṭyā yad dhanyam āhur abhiṣṭutam । yācitena tu yad dattaṁ tad āhur madhyamaṁ budhāḥ ॥

अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयापि च । तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः ॥

avajñayā dīyate yat tathaivāśraddhayāpi ca । tad āhur adhamaṁ dānaṁ munayaḥ satyavādinaḥ ॥

अतिक्रमे मज्जमानो विविधेन नरः सदा । तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात् ॥

atikrame majjamāno vividhena naraḥ sadā । tathā prayatnaṁ kurvīta yathā mucyeta saṁśayāt ॥

दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु । धनेन वैश्यः शूद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते ॥

damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu । dhanena vaiśyaḥ śūdras tu nityaṁ dākṣyeṇa śobhate ॥