Adhyāya 279

युधिष्ठिर उवाच । अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्वदस्व मे । न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ataḥ paraṁ mahābāho yac chreyas tad vadasva me । na tr̥pyāmy amr̥tasyeva vacasas te pitāmaha ॥

किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम । श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद ॥

kiṁ karma puruṣaḥ kr̥tvā śubhaṁ puruṣasattama । śreyaḥ param avāpnoti pretya ceha ca tad vada ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः । पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṁ mahāyaśāḥ । parāśaraṁ mahātmānaṁ papraccha janako nr̥paḥ ॥

किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च । यद्भवेत्प्रतिपत्तव्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

kiṁ śreyaḥ sarvabhūtānām asmim̐l loke paratra ca । yad bhavet pratipattavyaṁ tad bhavān prabravītu me ॥

ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् । नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥

tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit । nr̥pāyānugrahamanā munir vākyam athābravīt ॥

धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च । तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥

dharma eva kr̥taḥ śreyān iha loke paratra ca । tasmād dhi paramaṁ nāsti yathā prāhur manīṣiṇaḥ ॥

प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते । धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम । तस्मिन्नाश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते ॥

pratipadya naro dharmaṁ svargaloke mahīyate । dharmātmakaḥ karmavidhir dehināṁ nr̥pasattama । tasminn āśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate ॥

चतुर्विधा हि लोकस्य यात्रा तात विधीयते । मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते ॥

caturvidhā hi lokasya yātrā tāta vidhīyate । martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmāt pravartate ॥

सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः । दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां बहुधा गतिः ॥

sukr̥tāsukr̥taṁ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ । daśārdhapravibhaktānāṁ bhūtānāṁ bahudhā gatiḥ ॥

सौवर्णं राजतं वापि यथा भाण्डं निषिच्यते । तथा निषिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः ॥

sauvarṇaṁ rājataṁ vāpi yathā bhāṇḍaṁ niṣicyate । tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ ॥

नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते । सुकृती विन्दति सुखं प्राप्य देहक्षयं नरः ॥

nābījāj jāyate kiṁ cin nākr̥tvā sukham edhate । sukr̥tī vindati sukhaṁ prāpya dehakṣayaṁ naraḥ ॥

दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् । स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः ॥

daivaṁ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam । svabhāvato hi saṁsiddhā devagandharvadānavāḥ ॥

प्रेत्य जातिकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः । ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम् ॥

pretya jātikr̥taṁ karma na smaranti sadā janāḥ । te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham ॥

लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः । शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम् ॥

lokayātrāśrayaś caiva śabdo vedāśrayaḥ kr̥taḥ । śāntyarthaṁ manasas tāta naitad vr̥ddhānuśāsanam ॥

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham । kurute yādr̥śaṁ karma tādr̥śaṁ pratipadyate ॥

निरन्तरं च मिश्रं च फलते कर्म पार्थिव । कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥

nirantaraṁ ca miśraṁ ca phalate karma pārthiva । kalyāṇaṁ yadi vā pāpaṁ na tu nāśo ’sya vidyate ॥

कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति । मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते ॥

kadā cit sukr̥taṁ tāta kūṭastham iva tiṣṭhati । majjamānasya saṁsāre yāvad duḥkhād vimucyate ॥

ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते । सुकृतक्षयाद्दुष्कृतं च तद्विद्धि मनुजाधिप ॥

tato duḥkhakṣayaṁ kr̥tvā sukr̥taṁ karma sevate । sukr̥takṣayād duṣkr̥taṁ ca tad viddhi manujādhipa ॥

दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता । ह्रीरहिंसाव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः ॥

damaḥ kṣamā dhr̥tis tejaḥ saṁtoṣaḥ satyavāditā । hrīr ahiṁsāvyasanitā dākṣyaṁ ceti sukhāvahāḥ ॥

दुष्कृते सुकृते वापि न जन्तुरयतो भवेत् । नित्यं मनःसमाधाने प्रयतेत विचक्षणः ॥

duṣkr̥te sukr̥te vāpi na jantur ayato bhavet । nityaṁ manaḥsamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ ॥

नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं वापि सेवते । करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥

nāyaṁ parasya sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ vāpi sevate । karoti yādr̥śaṁ karma tādr̥śaṁ pratipadyate ॥

सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति । अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिव ॥

sukhaduḥkhe samādhāya pumān anyena gacchati । anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṁgato yaś ca pārthiva ॥

परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः । यो ह्यसूयुस्तथायुक्तः सोऽवहासं नियच्छति ॥

pareṣāṁ yad asūyeta na tat kuryāt svayaṁ naraḥ । yo hy asūyus tathāyuktaḥ so ’vahāsaṁ niyacchati ॥

भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्षो; वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च । विद्वांश्चाशीलो वृत्तहीनः कुलीनः; सत्याद्भ्रष्टो ब्राह्मणः स्त्री च दुष्टा ॥

bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣo; vaiśyo ’nīhāvān hīnavarṇo ’lasaś ca । vidvāṁś cāśīlo vr̥ttahīnaḥ kulīnaḥ; satyād bhraṣṭo brāhmaṇaḥ strī ca duṣṭā ॥

रागी मुक्तः पचमानोऽऽत्महेतो;र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम् । एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज;न्यश्चायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥

rāgī muktaḥ pacamāno ’’tmahetor; mūrkho vaktā nr̥pahīnaṁ ca rāṣṭram । ete sarve śocyatāṁ yānti rājan; yaś cāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu ॥