Adhyāya 28

वैशंपायन उवाच । ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः । ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । jñātiśokābhitaptasya prāṇān abhyutsisr̥kṣataḥ । jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokam apānudat ॥

व्यास उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

vyāsa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । aśmagītaṁ naravyāghra tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः । संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः ॥

aśmānaṁ brāhmaṇaṁ prājñaṁ vaideho janako nr̥paḥ । saṁśayaṁ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ ॥

जनक उवाच । आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च । नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता ॥

janaka uvāca । āgame yadi vāpāye jñātīnāṁ draviṇasya ca । nareṇa pratipattavyaṁ kalyāṇaṁ katham icchatā ॥

अश्मोवाच । उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः । तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥

aśmovāca । utpannam imam ātmānaṁ narasyānantaraṁ tataḥ । tāni tāny abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते । तत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः ॥

teṣām anyatarāpattau yad yad evopasevate । tat tad dhi cetanām asya haraty abhram ivānilaḥ ॥

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति ॥

abhijāto ’smi siddho ’smi nāsmi kevalamānuṣaḥ । ity evaṁ hetubhis tasya tribhiś cittaṁ prasicyati ॥

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् । परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥

sa prasiktamanā bhogān visr̥jya pitr̥saṁcitān । parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṁ sādhu manyate ॥

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम् । प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥

tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṁpratam । pratiṣedhanti rājāno lubdhā mr̥gam iveṣubhiḥ ॥

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः । परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव ॥

ye ca viṁśativarṣā vā triṁśadvarṣāś ca mānavāḥ । pareṇa te varṣaśatān na bhaviṣyanti pārthiva ॥

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत् । सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः ॥

teṣāṁ paramaduḥkhānāṁ buddhyā bheṣajam ādiśet । sarvaprāṇabhr̥tāṁ vr̥ttaṁ prekṣamāṇas tatas tataḥ ॥

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः । अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते ॥

mānasānāṁ punar yonir duḥkhānāṁ cittavibhramaḥ । aniṣṭopanipāto vā tr̥tīyaṁ nopapadyate ॥

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च ॥

evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam । vividhāny upavartante tathā sāṁsparśakāni ca ॥

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव । बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि ॥

jarāmr̥tyū ha bhūtāni khāditārau vr̥kāv iva । balināṁ durbalānāṁ ca hrasvānāṁ mahatām api ॥

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः । अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम् ॥

na kaś cij jātv atikrāmej jarāmr̥tyū ha mānavaḥ । api sāgaraparyantāṁ vijityemāṁ vasuṁdharām ॥

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् । प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥

sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ bhūtānāṁ paryupasthitam । prāptavyam avaśaiḥ sarvaṁ parihāro na vidyate ॥

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप । अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा ॥

pūrve vayasi madhye vāpy uttame vā narādhipa । avarjanīyās te ’rthā vai kāṅkṣitāś ca tato ’nyathā ॥

सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः । अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते ॥

supriyair viprayogaś ca saṁprayogas tathāpriyaiḥ । arthānarthau sukhaṁ duḥkhaṁ vidhānam anuvartate ॥

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च । प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् ॥

prādurbhāvaś ca bhūtānāṁ dehanyāsas tathaiva ca । prāptivyāyāmayogaś ca sarvam etat pratiṣṭhitam ॥

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः । तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते ॥

gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ । tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānam anuvartate ॥

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम् । नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत ॥

āsanaṁ śayanaṁ yānam utthānaṁ pānabhojanam । niyataṁ sarvabhūtānāṁ kālenaiva bhavanty uta ॥

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः । स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥

vaidyāś cāpy āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ । strīmantaś ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ ॥

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव च । सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते ॥

kule janma tathā vīryam ārogyaṁ dhairyam eva ca । saubhāgyam upabhogaś ca bhavitavyena labhyate ॥

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् । बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥

santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām । bahūnām icchatāṁ nāsti samr̥ddhānāṁ viceṣṭatām ॥

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम् । रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा ॥

vyādhir agnir jalaṁ śastraṁ bubhukṣā śvāpadaṁ viṣam । rajjvā ca maraṇaṁ jantor uccācca patanaṁ tathā ॥

निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना । दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः ॥

niryāṇaṁ yasya yad diṣṭaṁ tena gacchati hetunā । dr̥śyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ ॥

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः । दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप ॥

dr̥śyate hi yuvaiveha vinaśyan vasumān naraḥ । daridraś ca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa ॥

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः । समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत् ॥

akiṁcanāś ca dr̥śyante puruṣāś cirajīvinaḥ । samr̥ddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṁgavat ॥

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥

prāyeṇa śrīmatāṁ loke bhoktuṁ śaktir na vidyate । kāṣṭhāny api hi jīryante daridrāṇāṁ narādhipa ॥

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः । यद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन् ॥

aham etat karomīti manyate kālacoditaḥ । yad yad iṣṭam asaṁtoṣād durātmā pāpam ācaran ॥

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैः । दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः ॥

striyo ’kṣā mr̥gayā pānaṁ prasaṅgān ninditā budhaiḥ । dr̥śyante cāpi bahavaḥ saṁprasaktā bahuśrutāḥ ॥

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च । स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca । spr̥śanti sarvabhūtāni nimittaṁ nopalabhyate ॥

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे । ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभर्ति वा ॥

vāyum ākāśam agniṁ ca candrādityāv ahaḥkṣape । jyotīṁṣi saritaḥ śailān kaḥ karoti bibharti vā ॥

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते । एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥

śītam uṣṇaṁ tathā varṣaṁ kālena parivartate । evam eva manuṣyāṇāṁ sukhaduḥkhe nararṣabha ॥

नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः । त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥

nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punar japāḥ । trāyante mr̥tyunopetaṁ jarayā vāpi mānavam ॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥

yathā kāṣṭhaṁ ca kāṣṭhaṁ ca sameyātāṁ mahodadhau । sametya ca vyatīyātāṁ tadvad bhūtasamāgamaḥ ॥

ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥

ye cāpi puruṣaiḥ strībhir gītavādyair upasthitāḥ । ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālas teṣu samakriyaḥ ॥

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥

mātr̥pitr̥sahasrāṇi putradāraśatāni ca । saṁsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam ॥

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित् । पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः ॥

naivāsya kaś cid bhavitā nāyaṁ bhavati kasya cit । pathi saṁgatam evedaṁ dārabandhusuhr̥dgaṇaiḥ ॥

क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितः । कस्मात्कमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः । अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ ॥

kvāsaṁ kvāsmi gamiṣyāmi ko nv ahaṁ kim ihāsthitaḥ । kasmāt kam anuśoceyam ity evaṁ sthāpayen manaḥ । anitye priyasaṁvāse saṁsāre cakravad gatau ॥

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः । आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता ॥

na dr̥ṣṭapūrvaṁ pratyakṣaṁ paralokaṁ vidur budhāḥ । āgamāṁs tv anatikramya śraddhātavyaṁ bubhūṣatā ॥

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत् । यजेच्च विद्वान्विधिवत्त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत् ॥

kurvīta pitr̥daivatyaṁ dharmāṇi ca samācaret । yajec ca vidvān vidhivat trivargaṁ cāpy anuvrajet ॥

संनिमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥

saṁnimajjaj jagad idaṁ gambhīre kālasāgare । jarāmr̥tyumahāgrāhe na kaś cid avabudhyate ॥

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहम् । दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः ॥

āyurvedam adhīyānāḥ kevalaṁ saparigraham । dr̥śyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ ॥

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च । न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥

te pibantaḥ kaṣāyāṁś ca sarpīṁṣi vividhāni ca । na mr̥tyum ativartante velām iva mahodadhiḥ ॥

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः । दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः ॥

rasāyanavidaś caiva suprayuktarasāyanāḥ । dr̥śyante jarayā bhagnā nagā nāgair ivottamaiḥ ॥

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः । दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ ॥

tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ । dātāro yajñaśīlāś ca na taranti jarāntakau ॥

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः । जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः ॥

na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ । jātānāṁ sarvabhūtānāṁ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ ॥

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः । नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम् ॥

so ’yaṁ vipulam adhvānaṁ kālena dhruvam adhruvaḥ । naro ’vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam ॥

देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः । पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ॥

deho vā jīvato ’bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ । pathi saṁgatam evedaṁ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ ॥

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् । अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥

nāyam atyantasaṁvāso labhyate jātu kena cit । api svena śarīreṇa kim utānyena kena cit ॥

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः । न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च ॥

kva nu te ’dya pitā rājan kva nu te ’dya pitāmahaḥ । na tvaṁ paśyasi tān adya na tvāṁ paśyanti te ’pi ca ॥

न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वा । आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर ॥

na hy eva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā । āgamas tu satāṁ cakṣur nr̥pate tam ihācara ॥

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च । पितृदेवमहर्षीणामानृण्यायानसूयकः ॥

caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca । pitr̥devamaharṣīṇām ānr̥ṇyāyānasūyakaḥ ॥

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः; प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षः । आराधयन्स्वर्गमिमं च लोकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम् ॥

sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ; prāg brahmacārī pravibhaktapakṣaḥ । ārādhayan svargam imaṁ ca lokaṁ; paraṁ ca muktvā hr̥dayavyalīkam ॥

सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य; द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत् । प्रवृत्तचक्रस्य यशोऽभिवर्धते; सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु ॥

samyag ghi dharmaṁ carato nr̥pasya; dravyāṇi cāpy āharato yathāvat । pravr̥ttacakrasya yaśo ’bhivardhate; sarveṣu lokeṣu carācareṣu ॥

व्यास उवाच । इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः । अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि;र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः ॥

vyāsa uvāca । ity evam ājñāya videharājo; vākyaṁ samagraṁ paripūrṇahetuḥ । aśmānam āmantrya viśuddhabuddhir; yayau gr̥haṁ svaṁ prati śāntaśokaḥ ॥

तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोक;मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि । क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः ॥

tathā tvam apy acyuta muñca śokam; uttiṣṭha śakropama harṣam ehi । kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṁ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ ॥