Adhyāya 27

युधिष्ठिर उवाच । अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च । धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । abhimanyau hate bāle draupadyās tanayeṣu ca । dhr̥ṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau ॥

वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे । तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे ॥

vasuṣeṇe ca dharmajñe dhr̥ṣṭaketau ca pārthive । tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṁyuge ॥

न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम् । राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम् ॥

na vimuñcati māṁ śoko jñātighātinam āturam । rājyakāmukam atyugraṁ svavaṁśocchedakārakam ॥

यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम् । स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः ॥

yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam । sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ ॥

यदा ह्येनं विघूर्णन्तमपश्यं पार्थसायकैः । कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम् ॥

yadā hy enaṁ vighūrṇantam apaśyaṁ pārthasāyakaiḥ । kampamānaṁ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṁ śikhaṇḍinam ॥

जीर्णं सिंहमिव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम् । कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः ॥

jīrṇaṁ siṁham iva prāṁśuṁ narasiṁhaṁ pitāmaham । kīryamāṇaṁ śarais tīkṣṇair dr̥ṣṭvā me vyathitaṁ manaḥ ॥

प्राङ्मुखं सीदमानं च रथादपच्युतं शरैः । घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥

prāṅmukhaṁ sīdamānaṁ ca rathād apacyutaṁ śaraiḥ । ghūrṇamānaṁ yathā śailaṁ tadā me kaśmalo ’bhavat ॥

यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम् । बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे ॥

yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇir yodhayām āsa bhārgavam । bahūny ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmr̥dhe ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः । कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे ॥

sametaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ vārāṇasyāṁ nadīsutaḥ । kanyārtham āhvayad vīro rathenaikena saṁyuge ॥

येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः । दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः ॥

yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ । dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ ॥

स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम् । न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः ॥

svayaṁ mr̥tyuṁ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṁ yaḥ śikhaṇḍinam । na bāṇaiḥ pātayām āsa so ’rjunena nipātitaḥ ॥

यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम् । तदैवाविशदत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम । येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः ॥

yadainaṁ patitaṁ bhūmāv apaśyaṁ rudhirokṣitam । tadaivāviśad atyugro jvaro me munisattama । yena saṁvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ ॥

स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः ॥

sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā । alpakālasya rājyasya kr̥te mūḍhena ghātitaḥ ॥

आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः । अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति ॥

ācāryaś ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ । abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṁ prati ॥

तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत । सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः । सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान् ॥

tan me dahati gātrāṇi yan māṁ gurur abhāṣata । satyavākyo hi rājaṁs tvaṁ yadi jīvati me sutaḥ । satyaṁ mā marśayan vipro mayi tat paripr̥ṣṭavān ॥

कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया । सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ॥

kuñjaraṁ cāntaraṁ kr̥tvā mithyopacaritaṁ mayā । subhr̥śaṁ rājyalubdhena pāpena gurughātinā ॥

सत्यकञ्चुकमास्थाय मयोक्तो गुरुराहवे । अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते । कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम् ॥

satyakañcukam āsthāya mayokto gurur āhave । aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite । kān nu lokān gamiṣyāmi kr̥tvā tat karma dāruṇam ॥

अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम् । ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः ॥

aghātayaṁ ca yat karṇaṁ samareṣv apalāyinam । jyeṣṭhaṁ bhrātaram atyugraṁ ko mattaḥ pāpakr̥ttamaḥ ॥

अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहमिवाद्रिषु । प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम् ॥

abhimanyuṁ ca yad bālaṁ jātaṁ siṁham ivādriṣu । prāveśayam ahaṁ lubdho vāhinīṁ droṇapālitām ॥

तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम् । कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा ॥

tadāprabhr̥ti bībhatsuṁ na śaknomi nirīkṣitum । kr̥ṣṇaṁ ca puṇḍarīkākṣaṁ kilbiṣī bhrūṇahā yathā ॥

द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम् । शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव ॥

draupadīṁ cāpy aduḥkhārhāṁ pañcaputravinākr̥tām । śocāmi pr̥thivīṁ hīnāṁ pañcabhiḥ parvatair iva ॥

सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः । आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम् ॥

so ’ham āgaskaraḥ pāpaḥ pr̥thivīnāśakārakaḥ । āsīna evam evedaṁ śoṣayiṣye kalevaram ॥

प्रायोपविष्टं जानीध्वमद्य मां गुरुघातिनम् । जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत् ॥

prāyopaviṣṭaṁ jānīdhvam adya māṁ gurughātinam । jātiṣv anyāsv api yathā na bhaveyaṁ kulāntakr̥t ॥

न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन । शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधन ॥

na bhokṣye na ca pānīyam upayokṣye kathaṁ cana । śoṣayiṣye priyān prāṇān ihastho ’haṁ tapodhana ॥

यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः । सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम् ॥

yatheṣṭaṁ gamyatāṁ kāmam anujāne prasādya vaḥ । sarve mām anujānīta tyakṣyāmīdaṁ kalevaram ॥

वैशंपायन उवाच । तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम् । मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam evaṁvādinaṁ pārthaṁ bandhuśokena vihvalam । maivam ity abravīd vyāso nigr̥hya munisattamaḥ ॥

अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि । पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो ॥

ativelaṁ mahārāja na śokaṁ kartum arhasi । punar uktaṁ pravakṣyāmi diṣṭam etad iti prabho ॥

संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम् । बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥

saṁyogā viprayogāś ca jātānāṁ prāṇināṁ dhruvam । budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca ॥

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ । saṁyogā viprayogāntā maraṇāntaṁ hi jīvitam ॥

सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम् । भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत ॥

sukhaṁ duḥkhāntam ālasyaṁ dākṣyaṁ duḥkhaṁ sukhodayam । bhūtiḥ śrīr hrīr dhr̥tiḥ siddhir nādakṣe nivasanty uta ॥

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः । न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम् ॥

nālaṁ sukhāya suhr̥do nālaṁ duḥkhāya durhr̥daḥ । na ca prajñālam arthebhyo na sukhebhyo ’py alaṁ dhanam ॥

यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्कुरु । अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वमात्मना नृप ॥

yathā sr̥ṣṭo ’si kaunteya dhātrā karmasu tat kuru । ata eva hi siddhis te neśas tvam ātmanā nr̥pa ॥