Adhyāya 278

युधिष्ठिर उवाच । तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलमिदं हृदि । तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुपितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalam idaṁ hr̥di । tad ahaṁ śrotum icchāmi tvattaḥ kurupitāmaha ॥

कथं देवर्षिरुशना सदा काव्यो महामतिः । असुराणां प्रियकरः सुराणामप्रिये रतः ॥

kathaṁ devarṣir uśanā sadā kāvyo mahāmatiḥ । asurāṇāṁ priyakaraḥ surāṇām apriye rataḥ ॥

वर्धयामास तेजश्च किमर्थममितौजसाम् । नित्यं वैरनिबद्धाश्च दानवाः सुरसत्तमैः ॥

vardhayām āsa tejaś ca kimartham amitaujasām । nityaṁ vairanibaddhāś ca dānavāḥ surasattamaiḥ ॥

कथं चाप्युशना प्राप शुक्रत्वममरद्युतिः । ऋद्धिं च स कथं प्राप्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥

kathaṁ cāpy uśanā prāpa śukratvam amaradyutiḥ । r̥ddhiṁ ca sa kathaṁ prāptaḥ sarvam etad bravīhi me ॥

न याति च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम् । एतदिच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह ॥

na yāti ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ katham । etad icchāmi vijñātuṁ nikhilena pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजन्नवहितः सर्वमेतद्यथातथम् । यथामति यथा चैतच्छ्रुतपूर्वं मयानघ ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājann avahitaḥ sarvam etad yathātatham । yathāmati yathā caitac chrutapūrvaṁ mayānagha ॥

एष भार्गवदायादो मुनिः सत्यो दृढव्रतः । असुराणां प्रियकरो निमित्ते करुणात्मके ॥

eṣa bhārgavadāyādo muniḥ satyo dr̥ḍhavrataḥ । asurāṇāṁ priyakaro nimitte karuṇātmake ॥

इन्द्रोऽथ धनदो राजा यक्षरक्षोधिपः स च । प्रभविष्णुश्च कोशस्य जगतश्च तथा प्रभुः ॥

indro ’tha dhanado rājā yakṣarakṣodhipaḥ sa ca । prabhaviṣṇuś ca kośasya jagataś ca tathā prabhuḥ ॥

तस्यात्मानमथाविश्य योगसिद्धो महामुनिः । रुद्ध्वा धनपतिं देवं योगेन हृतवान्वसु ॥

tasyātmānam athāviśya yogasiddho mahāmuniḥ । ruddhvā dhanapatiṁ devaṁ yogena hr̥tavān vasu ॥

हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस्तथा । आपन्नमन्युः संविग्नः सोऽभ्यगात्सुरसत्तमम् ॥

hr̥te dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadas tathā । āpannamanyuḥ saṁvignaḥ so ’bhyagāt surasattamam ॥

निवेदयामास तदा शिवायामिततेजसे । देवश्रेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे ॥

nivedayām āsa tadā śivāyāmitatejase । devaśreṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe ॥

कुबेर उवाच । योगात्मकेनोशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु । योगेनात्मगतिं कृत्वा निःसृतश्च महातपाः ॥

kubera uvāca । yogātmakenośanasā ruddhvā mama hr̥taṁ vasu । yogenātmagatiṁ kr̥tvā niḥsr̥taś ca mahātapāḥ ॥

भीष्म उवाच । एतच्छ्रुत्वा ततः क्रुद्धो महायोगी महेश्वरः । संरक्तनयनो राजञ्शूलमादाय तस्थिवान् ॥

bhīṣma uvāca । etac chrutvā tataḥ kruddho mahāyogī maheśvaraḥ । saṁraktanayano rājañ śūlam ādāya tasthivān ॥

क्वास्वौ क्वासाविति प्राह गृहीत्वा परमायुधम् । उशना दूरतस्तस्य बभौ ज्ञात्वा चिकीर्षितम् ॥

kvāsvau kvāsāv iti prāha gr̥hītvā paramāyudham । uśanā dūratas tasya babhau jñātvā cikīrṣitam ॥

स महायोगिनो बुद्ध्वा तं रोषं वै महात्मनः । गतिमागमनं वेत्ति स्थानं वेत्ति ततः प्रभुः ॥

sa mahāyogino buddhvā taṁ roṣaṁ vai mahātmanaḥ । gatim āgamanaṁ vetti sthānaṁ vetti tataḥ prabhuḥ ॥

संचिन्त्योग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम् । उशना योगसिद्धात्मा शूलाग्रे प्रत्यदृश्यत ॥

saṁcintyogreṇa tapasā mahātmānaṁ maheśvaram । uśanā yogasiddhātmā śūlāgre pratyadr̥śyata ॥

विज्ञातरूपः स तदा तपःसिद्धेन धन्विना । ज्ञात्वा शूलं च देवेशः पाणिना समनामयत् ॥

vijñātarūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā । jñātvā śūlaṁ ca deveśaḥ pāṇinā samanāmayat ॥

आनतेनाथ शूलेन पाणिनामिततेजसा । पिनाकमिति चोवाच शूलमुग्रायुधः प्रभुः ॥

ānatenātha śūlena pāṇināmitatejasā । pinākam iti covāca śūlam ugrāyudhaḥ prabhuḥ ॥

पाणिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तमुमापतिः । आस्यं विवृत्य ककुदी पाणिं संप्राक्षिपच्छनैः ॥

pāṇimadhyagataṁ dr̥ṣṭvā bhārgavaṁ tam umāpatiḥ । āsyaṁ vivr̥tya kakudī pāṇiṁ saṁprākṣipac chanaiḥ ॥

स तु प्रविष्ट उशना कोष्ठं माहेश्वरं प्रभुः । व्यचरच्चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः ॥

sa tu praviṣṭa uśanā koṣṭhaṁ māheśvaraṁ prabhuḥ । vyacarac cāpi tatrāsau mahātmā bhr̥gunandanaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं व्यचरद्राजन्नुशना तस्य धीमतः । जठरे देवदेवस्य किं चाकार्षीन्महाद्युतिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kimarthaṁ vyacarad rājann uśanā tasya dhīmataḥ । jaṭhare devadevasya kiṁ cākārṣīn mahādyutiḥ ॥

भीष्म उवाच । पुरा सोऽन्तर्जलगतः स्थाणुभूतो महाव्रतः । वर्षाणामभवद्राजन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥

bhīṣma uvāca । purā so ’ntarjalagataḥ sthāṇubhūto mahāvrataḥ । varṣāṇām abhavad rājan prayutāny arbudāni ca ॥

उदतिष्ठत्तपस्तप्त्वा दुश्चरं स महाह्रदात् । ततो देवातिदेवस्तं ब्रह्मा समुपसर्पत ॥

udatiṣṭhat tapas taptvā duścaraṁ sa mahāhradāt । tato devātidevas taṁ brahmā samupasarpata ॥

तपोवृद्धिमपृच्छच्च कुशलं चैनमव्ययम् । तपः सुचीर्णमिति च प्रोवाच वृषभध्वजः ॥

tapovr̥ddhim apr̥cchac ca kuśalaṁ cainam avyayam । tapaḥ sucīrṇam iti ca provāca vr̥ṣabhadhvajaḥ ॥

तत्संयोगेन वृद्धिं चाप्यपश्यत्स तु शंकरः । महामतिरचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा ॥

tatsaṁyogena vr̥ddhiṁ cāpy apaśyat sa tu śaṁkaraḥ । mahāmatir acintyātmā satyadharmarataḥ sadā ॥

स तेनाढ्यो महायोगी तपसा च धनेन च । व्यराजत महाराज त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥

sa tenāḍhyo mahāyogī tapasā ca dhanena ca । vyarājata mahārāja triṣu lokeṣu vīryavān ॥

ततः पिनाकी योगात्मा ध्यानयोगं समाविशत् । उशना तु समुद्विग्नो निलिल्ये जठरे ततः ॥

tataḥ pinākī yogātmā dhyānayogaṁ samāviśat । uśanā tu samudvigno nililye jaṭhare tataḥ ॥

तुष्टाव च महायोगी देवं तत्रस्थ एव च । निःसारं काङ्क्षमाणस्तु तेजसा प्रत्यहन्यत ॥

tuṣṭāva ca mahāyogī devaṁ tatrastha eva ca । niḥsāraṁ kāṅkṣamāṇas tu tejasā pratyahanyata ॥

उशना तु तदोवाच जठरस्थो महामुनिः । प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनररिंदम ॥

uśanā tu tadovāca jaṭharastho mahāmuniḥ । prasādaṁ me kuruṣveti punaḥ punar ariṁdama ॥

तमुवाच महादेवो गच्छ शिश्नेन मोक्षणम् । इति स्रोतांसि सर्वाणि रुद्ध्वा त्रिदशपुंगवः ॥

tam uvāca mahādevo gaccha śiśnena mokṣaṇam । iti srotāṁsi sarvāṇi ruddhvā tridaśapuṁgavaḥ ॥

अपश्यमानः स द्वारं सर्वतःपिहितो मुनिः । पर्यक्रामद्दह्यमान इतश्चेतश्च तेजसा ॥

apaśyamānaḥ sa dvāraṁ sarvataḥpihito muniḥ । paryakrāmad dahyamāna itaś cetaś ca tejasā ॥

स विनिष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वमभिपेदिवान् । कार्येण तेन नभसो नागच्छत च मध्यतः ॥

sa viniṣkramya śiśnena śukratvam abhipedivān । kāryeṇa tena nabhaso nāgacchata ca madhyataḥ ॥

निष्क्रान्तमथ तं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव तेजसा । भवो रोषसमाविष्टः शूलोद्यतकरः स्थितः ॥

niṣkrāntam atha taṁ dr̥ṣṭvā jvalantam iva tejasā । bhavo roṣasamāviṣṭaḥ śūlodyatakaraḥ sthitaḥ ॥

न्यवारयत तं देवी क्रुद्धं पशुपतिं पतिम् । पुत्रत्वमगमद्देव्या वारिते शंकरे च सः ॥

nyavārayata taṁ devī kruddhaṁ paśupatiṁ patim । putratvam agamad devyā vārite śaṁkare ca saḥ ॥

देव्युवाच । हिंसनीयस्त्वया नैष मम पुत्रत्वमागतः । न हि देवोदरात्कश्चिन्निःसृतो नाशमर्छति ॥

devy uvāca । hiṁsanīyas tvayā naiṣa mama putratvam āgataḥ । na hi devodarāt kaś cin niḥsr̥to nāśam archati ॥

भीष्म उवाच । ततः प्रीतोऽभवद्देव्याः प्रहसंश्चेदमब्रवीत् । गच्छत्वेष यथाकाममिति राजन्पुनः पुनः ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ prīto ’bhavad devyāḥ prahasaṁś cedam abravīt । gacchatv eṣa yathākāmam iti rājan punaḥ punaḥ ॥

ततः प्रणम्य वरदं देवं देवीमुमां तथा । उशना प्राप तद्धीमान्गतिमिष्टां महामुनिः ॥

tataḥ praṇamya varadaṁ devaṁ devīm umāṁ tathā । uśanā prāpa tad dhīmān gatim iṣṭāṁ mahāmuniḥ ॥

एतत्ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः । चरितं भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

etat te kathitaṁ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ । caritaṁ bharataśreṣṭha yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥