Adhyāya 277

युधिष्ठिर उवाच । कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः । नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ nu muktaḥ pr̥thivīṁ cared asmadvidho nr̥paḥ । nityaṁ kaiś ca guṇair yuktaḥ saṅgapāśād vimucyate ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi itihāsaṁ purātanam । ariṣṭaneminā proktaṁ sagarāyānupr̥cchate ॥

सगर उवाच । किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते । कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥

sagara uvāca । kiṁ śreyaḥ paramaṁ brahman kr̥tveha sukham aśnute । kathaṁ na śocen na kṣubhyed etad icchāmi veditum ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः । विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktas tadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ । vibudhya saṁpadaṁ cāgryāṁ sad vākyam idam abravīt ॥

सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छति । प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥

sukhaṁ mokṣasukhaṁ loke na ca loko ’vagacchati । prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ ॥

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम् । स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥

saktabuddhir aśāntātmā na sa śakyaś cikitsitum । snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate ॥

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम । सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥

snehajān iha te pāśān vakṣyāmi śr̥ṇu tān mama । sakarṇakena śirasā śakyāś chettuṁ vijānatā ॥

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च । समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥

saṁbhāvya putrān kālena yauvanasthān niveśya ca । samarthāñ jīvane jñātvā muktaś cara yathāsukham ॥

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् । ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च ॥

bhāryāṁ putravatīṁ vr̥ddhāṁ lālitāṁ putravatsalām । jñātvā prajahi kāle tvaṁ parārtham anudr̥śya ca ॥

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥

sāpatyo nirapatyo vā muktaś cara yathāsukham । indriyair indriyārthāṁs tvam anubhūya yathāvidhi ॥

कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् । उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव ॥

kr̥takautūhalas teṣu muktaś cara yathāsukham । upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava ॥

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया । मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥

eṣa tāvat samāsena tava saṁkīrtito mayā । mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः । सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ । saktabhāvā vinaśyanti narās tatra na saṁśayaḥ ॥

आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः । असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥

āhārasaṁcayāś caiva tathā kīṭapipīlikāḥ । asaktāḥ sukhino loke saktāś caiva vināśinaḥ ॥

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना । इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā । ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṁ tv iti ॥

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते । सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥

svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate । sukhaduḥkhe tathā mr̥tyuṁ svayam evādhigacchati ॥

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् । स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṁgraham । svakr̥tenādhigacchanti loke nāsty akr̥taṁ purā ॥

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् । लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm । loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ ॥

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा । को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः ॥

svayaṁ mr̥tpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā । ko hetuḥ svajanaṁ poṣṭuṁ rakṣituṁ vādr̥ḍhātmanaḥ ॥

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः । कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥

svajanaṁ hi yadā mr̥tyur hanty eva tava paśyataḥ । kr̥te ’pi yatne mahati tatra boddhavyam ātmanā ॥

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा । असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥

jīvantam api caivainaṁ bharaṇe rakṣaṇe tathā । asamāpte parityajya paścād api mariṣyasi ॥

यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन । सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥

yadā mr̥taś ca svajanaṁ na jñāsyasi kathaṁ cana । sukhitaṁ duḥkhitaṁ vāpi nanu boddhavyam ātmanā ॥

मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः । स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥

mr̥te vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥ । svakr̥taṁ nanu buddhvaivaṁ kartavyaṁ hitam ātmanaḥ ॥

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः । मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥

evaṁ vijānam̐l loke ’smin kaḥ kasyety abhiniścitaḥ । mokṣe niveśaya mano bhūyaś cāpy upadhāraya ॥

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः । क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः ॥

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ । krodho lobhas tathā mohaḥ sattvavān mukta eva saḥ ॥

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः । न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥

dyūte pāne tathā strīṣu mr̥gayāyāṁ ca yo naraḥ । na pramādyati saṁmohāt satataṁ mukta eva saḥ ॥

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा । भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥

divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā । bhoktavyam iti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate ॥

आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः । यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥

ātmabhāvaṁ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ । yaḥ paśyati sadā yukto yathāvan mukta eva saḥ ॥

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा । यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥

saṁbhavaṁ ca vināśaṁ ca bhūtānāṁ ceṣṭitaṁ tathā । yas tattvato vijānāti loke ’smin mukta eva saḥ ॥

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु । प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥

prasthaṁ vāhasahasreṣu yātrārthaṁ caiva koṭiṣu । prāsāde mañcakasthānaṁ yaḥ paśyati sa mucyate ॥

मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् । अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥

mr̥tyunābhyāhataṁ lokaṁ vyādhibhiś copapīḍitam । avr̥ttikarśitaṁ caiva yaḥ paśyati sa mucyate ॥

यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते । यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥

yaḥ paśyati sukhī tuṣṭo napaśyaṁś ca vihanyate । yaś cāpy alpena saṁtuṣṭo loke ’smin mukta eva saḥ ॥

अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति । न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥

agnīṣomāv idaṁ sarvam iti yaś cānupaśyati । na ca saṁspr̥śyate bhāvair adbhutair mukta eva saḥ ॥

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः । शालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥

paryaṅkaśayyā bhūmiś ca samāne yasya dehinaḥ । śālayaś ca kadannaṁ ca yasya syān mukta eva saḥ ॥

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च । आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥

kṣaumaṁ ca kuśacīraṁ ca kauśeyaṁ valkalāni ca । āvikaṁ carma ca samaṁ yasya syān mukta eva saḥ ॥

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति । तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥

pañcabhūtasamudbhūtaṁ lokaṁ yaś cānupaśyati । tathā ca vartate dr̥ṣṭvā loke ’smin mukta eva saḥ ॥

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ । इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau । icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ ॥

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयं तथा । शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते ॥

raktamūtrapurīṣāṇāṁ doṣāṇāṁ saṁcayaṁ tathā । śarīraṁ doṣabahulaṁ dr̥ṣṭvā cedaṁ vimucyate ॥

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च । कुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते ॥

valīpalitasaṁyogaṁ kārśyaṁ vaivarṇyam eva ca । kubjabhāvaṁ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate ॥

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा । बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥

puṁstvopaghātaṁ kālena darśanoparamaṁ tathā । bādhiryaṁ prāṇamandatvaṁ yaḥ paśyati sa mucyate ॥

गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् । लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥

gatān r̥ṣīṁs tathā devān asurāṁś ca tathā gatān । lokād asmāt paraṁ lokaṁ yaḥ paśyati sa mucyate ॥

प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः । ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥

prabhāvair anvitās tais taiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ । ye gatāḥ pr̥thivīṁ tyaktvā iti jñātvā vimucyate ॥

अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा । दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥

arthāṁś ca durlabhām̐l loke kleśāṁś ca sulabhāṁs tathā । duḥkhaṁ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate ॥

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च । पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥

apatyānāṁ ca vaiguṇyaṁ janaṁ viguṇam eva ca । paśyan bhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṁ nābhipūjayet ॥

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः । असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः ॥

śāstrāl lokāc ca yo buddhaḥ sarvaṁ paśyati mānavaḥ । asāram iva mānuṣyaṁ sarvathā mukta eva saḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् । गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥

etac chrutvā mama vaco bhavāṁś caratu muktavat । gārhasthye yadi te mokṣe kr̥tā buddhir aviklavā ॥

तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः । मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥

tat tasya vacanaṁ śrutvā samyak sa pr̥thivīpatiḥ । mokṣajaiś ca guṇair yuktaḥ pālayām āsa ca prajāḥ ॥