Adhyāya 276

युधिष्ठिर उवाच । अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः । अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atattvajñasya śāstrāṇāṁ satataṁ saṁśayātmanaḥ । akr̥tavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् । श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥

bhīṣma uvāca । gurupūjā ca satataṁ vr̥ddhānāṁ paryupāsanam । śravaṇaṁ caiva vidyānāṁ kūṭasthaṁ śreya ucyate ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gālavasya ca saṁvādaṁ devarṣer nāradasya ca ॥

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम् । श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत् ॥

vītamohaklamaṁ vipraṁ jñānatr̥ptaṁ jitendriyam । śreyaskāmaṁ jitātmānaṁ nāradaṁ gālavo ’bravīt ॥

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषु । भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयाम्यहम् ॥

yaiḥ kaiś cit saṁmato loke guṇais tu puruṣo nr̥ṣu । bhavaty anapagān sarvāṁs tān guṇām̐l lakṣayāmy aham ॥

भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति । अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम् ॥

bhavān evaṁvidho ’smākaṁ saṁśayaṁ chettum arhati । amūḍhaś ciramūḍhānāṁ lokatattvam ajānatām ॥

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानतः । यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

jñāne hy evaṁ pravr̥ttiḥ syāt kāryākārye vijānataḥ । yat kāryaṁ na vyavasyāmas tad bhavān vaktum arhati ॥

भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः । इदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः ॥

bhagavann āśramāḥ sarve pr̥thagācāradarśinaḥ । idaṁ śreya idaṁ śreya iti nānāpradhāvitāḥ ॥

तांस्तु विप्रस्थितान्दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः । स्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे ॥

tāṁs tu viprasthitān dr̥ṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ । svaśāstraiḥ parituṣṭāṁś ca śreyo nopalabhāmahe ॥

शास्त्रं यदि भवेदेकं व्यक्तं श्रेयो भवेत्तदा । शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम् ॥

śāstraṁ yadi bhaved ekaṁ vyaktaṁ śreyo bhavet tadā । śāstraiś ca bahubhir bhūyaḥ śreyo guhyaṁ praveśitam ॥

एतस्मात्कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम् । ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः ॥

etasmāt kāraṇāc chreyaḥ kalilaṁ pratibhāti mām । bravītu bhagavāṁs tan me upasanno ’smy adhīhi bhoḥ ॥

नारद उवाच । आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक् । तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव ॥

nārada uvāca । āśramās tāta catvāro yathāsaṁkalpitāḥ pr̥thak । tān sarvān anupaśya tvaṁ samāśrityaiva gālava ॥

तेषां तेषां तथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः । नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक् । नयन्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम् ॥

teṣāṁ teṣāṁ tathā hi tvam āśramāṇāṁ tatas tataḥ । nānārūpaguṇoddeśaṁ paśya viprasthitaṁ pr̥thak । nayanti caiva te samyag abhipretam asaṁśayam ॥

ऋजु पश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम् । यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम् ॥

r̥ju paśyaṁs tathā samyag āśramāṇāṁ parāṁ gatim । yat tu niḥśreyasaṁ samyak tac caivāsaṁśayātmakam ॥

अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम् । संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः ॥

anugrahaṁ ca mitrāṇām amitrāṇāṁ ca nigraham । saṁgrahaṁ ca trivargasya śreya āhur manīṣiṇaḥ ॥

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम् ॥

nivr̥ttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṁ puṇyaśīlatā । sadbhiś ca samudācāraḥ śreya etad asaṁśayam ॥

मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम् । वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम् ॥

mārdavaṁ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam । vāk caiva madhurā proktā śreya etad asaṁśayam ॥

देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि । असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम् ॥

devatābhyaḥ pitr̥bhyaś ca saṁvibhāgo ’tithiṣv api । asaṁtyāgaś ca bhr̥tyānāṁ śreya etad asaṁśayam ॥

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् । यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

satyasya vacanaṁ śreyaḥ satyajñānaṁ tu duṣkaram । yad bhūtahitam atyantam etat satyaṁ bravīmy aham ॥

अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहः । संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥

ahaṁkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥ । saṁtoṣaś caikacaryā ca kūṭasthaṁ śreya ucyate ॥

धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च । विद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम् ॥

dharmeṇa vedādhyayanaṁ vedāṅgānāṁ tathaiva ca । vidyārthānāṁ ca jijñāsā śreya etad asaṁśayam ॥

शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान् । नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोऽर्थी परंतप ॥

śabdarūparasasparśān saha gandhena kevalān । nātyartham upaseveta śreyaso ’rthī paraṁtapa ॥

नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम् । अतियोगमयोगं च श्रेयसोऽर्थी परित्यजेत् ॥

naktaṁcaryā divāsvapnam ālasyaṁ paiśunaṁ madam । atiyogam ayogaṁ ca śreyaso ’rthī parityajet ॥

कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया । स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥

karmotkarṣaṁ na mārgeta pareṣāṁ parinindayā । svaguṇair eva mārgeta viprakarṣaṁ pr̥thagjanāt ॥

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविनो नराः । दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात् ॥

nirguṇās tv eva bhūyiṣṭham ātmasaṁbhāvino narāḥ । doṣair anyān guṇavataḥ kṣipanty ātmaguṇakṣayāt ॥

अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात् । गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः ॥

anucyamānāś ca punas te manyante mahājanāt । guṇavattaram ātmānaṁ svena mānena darpitāḥ ॥

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् । विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः ॥

abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan । vipaścid guṇasaṁpannaḥ prāpnoty eva mahad yaśaḥ ॥

अब्रुवन्वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः । तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे ॥

abruvan vāti surabhir gandhaḥ sumanasāṁ śuciḥ । tathaivāvyāharan bhāti vimalo bhānur ambare ॥

एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया । ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च ॥

evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā । jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca ॥

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया । अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते ॥

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṁsayā । api cāpihitaḥ śvabhre kr̥tavidyaḥ prakāśate ॥

असन्नुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति । दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम् ॥

asann uccair api proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati । dīpyate tv eva lokeṣu śanair api subhāṣitam ॥

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु । दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान् ॥

mūḍhānām avaliptānām asāraṁ bhāṣitaṁ bahu । darśayaty antarātmānaṁ divā rūpam ivāṁśumān ॥

एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् । प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति माम् ॥

etasmāt kāraṇāt prajñāṁ mr̥gayante pr̥thagvidhām । prajñālābho hi bhūtānām uttamaḥ pratibhāti mām ॥

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । ज्ञानवानपि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत् ॥

nāpr̥ṣṭaḥ kasya cid brūyān na cānyāyena pr̥cchataḥ । jñānavān api medhāvī jaḍaval lokam ācaret ॥

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु । मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च ॥

tato vāsaṁ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu । manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca ॥

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् । न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन ॥

caturṇāṁ yatra varṇānāṁ dharmavyatikaro bhavet । na tatra vāsaṁ kurvīta śreyorthī vai kathaṁ cana ॥

निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः । पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात् ॥

nirārambho ’py ayam iha yathālabdhopajīvanaḥ । puṇyaṁ puṇyeṣu vimalaṁ pāpaṁ pāpeṣu cāpnuyāt ॥

अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा । तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पापपुण्ययोः ॥

apām agnes tathendoś ca sparśaṁ vedayate yathā । tathā paśyāmahe sparśam ubhayoḥ pāpapuṇyayoḥ ॥

अपश्यन्तोऽन्नविषयं भुञ्जते विघसाशिनः । भुञ्जानं चान्नविषयान्विषयं विद्धि कर्मणाम् ॥

apaśyanto ’nnaviṣayaṁ bhuñjate vighasāśinaḥ । bhuñjānaṁ cānnaviṣayān viṣayaṁ viddhi karmaṇām ॥

यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम् । प्रब्रूयाद्ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान् ॥

yatrāgamayamānānām asatkāreṇa pr̥cchatām । prabrūyād brahmaṇo dharmaṁ tyajet taṁ deśam ātmavān ॥

शिष्योपाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता । यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत् ॥

śiṣyopādhyāyikā vr̥ttir yatra syāt susamāhitā । yathāvac chāstrasaṁpannā kas taṁ deśaṁ parityajet ॥

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम् । आत्मपूजाभिकामा वै को वसेत्तत्र पण्डितः ॥

ākāśasthā dhruvaṁ yatra doṣaṁ brūyur vipaścitām । ātmapūjābhikāmā vai ko vaset tatra paṇḍitaḥ ॥

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः । प्रदीप्तमिव शैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत् ॥

yatra saṁloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ । pradīptam iva śailāntaṁ kas taṁ deśaṁ na saṁtyajet ॥

यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः । चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥

yatra dharmam anāśaṅkāś careyur vītamatsarāḥ । caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu ॥

धर्ममर्थनिमित्तं तु चरेयुर्यत्र मानवाः । न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः ॥

dharmam arthanimittaṁ tu careyur yatra mānavāḥ । na tān anuvasej jātu te hi pāpakr̥to janāḥ ॥

कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवः । व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव ॥

karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ । vyavadhāvet tatas tūrṇaṁ sasarpāc charaṇād iva ॥

येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत् । आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः ॥

yena khaṭvāṁ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhavet । āditas tan na kartavyam icchatā bhavam ātmanaḥ ॥

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः । कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान् ॥

yatra rājā ca rājñaś ca puruṣāḥ pratyanantarāḥ । kuṭumbinām agrabhujas tyajet tad rāṣṭram ātmavān ॥

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः । याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत् ॥

śrotriyās tv agrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ । yājanādhyāpane yuktā yatra tad rāṣṭram āvaset ॥

स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः । अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन् ॥

svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyag anuṣṭhitāḥ । ajasraṁ caiva vartante vaset tatrāvicārayan ॥

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् । त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम् ॥

aśucīn yatra paśyeta brāhmaṇān vr̥ttikarśitān । tyajet tad rāṣṭram āsannam upasr̥ṣṭam ivāmiṣam ॥

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः । स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान् ॥

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyur ayācitāḥ । svasthacitto vaset tatra kr̥takr̥tya ivātmavān ॥

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु । चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraś ca kr̥tātmasu । caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu ॥

उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुषु । अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम् ॥

upasr̥ṣṭeṣv adānteṣu durācāreṣv asādhuṣu । avinīteṣu lubdheṣu sumahad daṇḍadhāraṇam ॥

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं वै पर्युपासिता । अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन् ॥

yatra rājā dharmanityo rājyaṁ vai paryupāsitā । apāsya kāmān kāmeśo vaset tatrāvicārayan ॥

तथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः । श्रेयसा योजयन्त्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते ॥

tathāśīlā hi rājānaḥ sarvān viṣayavāsinaḥ । śreyasā yojayanty āśu śreyasi pratyupasthite ॥

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम् । न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुमात्मनः ॥

pr̥cchatas te mayā tāta śreya etad udāhr̥tam । na hi śakyaṁ pradhānena śreyaḥ saṁkhyātum ātmanaḥ ॥

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्रणिहितात्मनः । तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति ॥

evaṁ pravartamānasya vr̥ttiṁ praṇihitātmanaḥ । tapasaiveha bahulaṁ śreyo vyaktaṁ bhaviṣyati ॥