Adhyāya 275

युधिष्ठिर उवाच । शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रस्यन्ति प्राणिनः सदा । उभयं मे यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śokād duḥkhāc ca mr̥tyoś ca trasyanti prāṇinaḥ sadā । ubhayaṁ me yathā na syāt tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādaṁ samaṅgasya ca bhārata ॥

नारद उवाच । उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च । संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे ॥

nārada uvāca । uraseva praṇamase bāhubhyāṁ tarasīva ca । saṁprahr̥ṣṭamanā nityaṁ viśoka iva lakṣyase ॥

उद्वेगं नेह ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये । नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे ॥

udvegaṁ neha te kiṁ cit susūkṣmam api lakṣaye । nityatr̥pta iva svastho bālavac ca viceṣṭase ॥

समङ्ग उवाच । भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं सत्त्वेषु मानद । तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम् ॥

samaṅga uvāca । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca sarvaṁ sattveṣu mānada । teṣāṁ tattvāni jānāmi tato na vimanā hy aham ॥

उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान् । लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम् ॥

upakramān ahaṁ veda punar eva phalodayān । loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hy aham ॥

अगाधाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद । अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥

agādhāś cāpratiṣṭhāś ca gatimantaś ca nārada । andhā jaḍāś ca jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ ॥

विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः । बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय ॥

vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ । balavanto ’balāś caiva tadvad asmān sabhājaya ॥

सहस्रिणश्च जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा । शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥

sahasriṇaś ca jīvanti jīvanti śatinas tathā । śākena cānye jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ ॥

यदा न शोचेमहि किं नु न स्या;द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा । कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि; दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति ॥

yadā na śocemahi kiṁ nu na syād; dharmeṇa vā nārada karmaṇā vā । kr̥tāntavaśyāni yadā sukhāni; duḥkhāni vā yan na vidharṣayanti ॥

यस्मै प्रज्ञां कथयन्ते मनुष्याः; प्रज्ञामूलो हीन्द्रियाणां प्रसादः । मुह्यन्ति शोचन्ति यदेन्द्रियाणि; प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य ॥

yasmai prajñāṁ kathayante manuṣyāḥ; prajñāmūlo hīndriyāṇāṁ prasādaḥ । muhyanti śocanti yadendriyāṇi; prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya ॥

मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव; मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः । न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति; सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव ॥

mūḍhasya darpaḥ sa punar moha eva; mūḍhasya nāyaṁ na paro ’sti lokaḥ । na hy eva duḥkhāni sadā bhavanti; sukhasya vā nityaśo lābha eva ॥

भावात्मकं संपरिवर्तमानं; न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात् । इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा; न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा ॥

bhāvātmakaṁ saṁparivartamānaṁ; na mādr̥śaḥ saṁjvaraṁ jātu kuryāt । iṣṭān bhogān nānurudhyet sukhaṁ vā; na cintayed duḥkham abhyāgataṁ vā ॥

समाहितो न स्पृहयेत्परेषां; नानागतं नाभिनन्देत लाभम् । न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे; तथार्थनाशे च न वै विषीदेत् ॥

samāhito na spr̥hayet pareṣāṁ; nānāgataṁ nābhinandeta lābham । na cāpi hr̥ṣyed vipule ’rthalābhe; tathārthanāśe ca na vai viṣīdet ॥

न बान्धवा न च वित्तं न कौली; न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम् । दुःखात्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते; परत्र शीले न तु यान्ति शान्तिम् ॥

na bāndhavā na ca vittaṁ na kaulī; na ca śrutaṁ na ca mantrā na vīryam । duḥkhāt trātuṁ sarva evotsahante; paratra śīle na tu yānti śāntim ॥

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विद्यते सुखम् । धृतिश्च दुःखत्यागश्चाप्युभयं नः सुखोदयम् ॥

nāsti buddhir ayuktasya nāyogād vidyate sukham । dhr̥tiś ca duḥkhatyāgaś cāpy ubhayaṁ naḥ sukhodayam ॥

प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः । उत्सेको नरकायैव तस्मात्तं संत्यजाम्यहम् ॥

priyaṁ hi harṣajananaṁ harṣa utsekavardhanaḥ । utseko narakāyaiva tasmāt taṁ saṁtyajāmy aham ॥

एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः । पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात् ॥

etāñ śokabhayotsekān mohanān sukhaduḥkhayoḥ । paśyāmi sākṣival loke dehasyāsya viceṣṭanāt ॥

अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः । तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम् ॥

arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ । tr̥ṣṇāmohau tu saṁtyajya carāmi pr̥thivīm imām ॥

न मृत्युतो न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन । पीतामृतस्येवात्यन्तमिह चामुत्र वा भयम् ॥

na mr̥tyuto na cādharmān na lobhān na kutaś cana । pītāmr̥tasyevātyantam iha cāmutra vā bhayam ॥

एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम् । तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते ॥

etad brahman vijānāmi mahat kr̥tvā tapo ’vyayam । tena nārada saṁprāpto na māṁ śokaḥ prabādhate ॥