Adhyāya 274

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । अस्ति वृत्रवधादेव विवक्षा मम जायते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada । asti vr̥travadhād eva vivakṣā mama jāyate ॥

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप । निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ ॥

jvareṇa mohito vr̥traḥ kathitas te janādhipa । nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha ॥

कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत्कुतः । ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥

katham eṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūt kutaḥ । jvarotpattiṁ nipuṇataḥ śrotum icchāmy ahaṁ prabho ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजञ्ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम् । विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājañ jvarasyeha saṁbhavaṁ lokaviśrutam । vistaraṁ cāsya vakṣyāmi yādr̥śaṁ caiva bhārata ॥

पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम् । ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् । अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत ॥

purā meror mahārāja śr̥ṅgaṁ trailokyaviśrutam । jyotiṣkaṁ nāma sāvitraṁ sarvaratnavibhūṣitam । aprameyam anādhr̥ṣyaṁ sarvalokeṣu bhārata ॥

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते । पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ॥

tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite । paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo babhūva ha ॥

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ । तथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः ॥

śailarājasutā cāsya nityaṁ pārśve sthitā babhau । tathā devā mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ ॥

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ । तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः ॥

tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṁ varau । tathā vaiśravaṇo rājā guhyakair abhisaṁvr̥taḥ ॥

यक्षाणामधिपः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः । अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे ॥

yakṣāṇām adhipaḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ । aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo ’pare ॥

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ । अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः ॥

viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau । apsarogaṇasaṁghāś ca samājagmur anekaśaḥ ॥

ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः । सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः ॥

vavau śivaḥ sukho vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ । sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ ॥

तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः । महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत ॥

tathā vidyādharāś caiva siddhāś caiva tapodhanāḥ । mahādevaṁ paśupatiṁ paryupāsanta bhārata ॥

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ । राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः ॥

bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇy atha । rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ ॥

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः । देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः ॥

bahurūpadharā hr̥ṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ । devasyānucarās tatra tasthire cānalopamāḥ ॥

नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः । प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥

nandī ca bhagavāṁs tatra devasyānumate sthitaḥ । pragr̥hya jvalitaṁ śūlaṁ dīpyamānaṁ svatejasā ॥

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा । पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन ॥

gaṅgā ca saritāṁ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā । paryupāsata taṁ devaṁ rūpiṇī kurunandana ॥

एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः । देवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत ॥

evaṁ sa bhagavāṁs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ । devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः । पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत ॥

kasya cit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ । pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo ’nvapadyata ॥

ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ॥

tatas tasya makhaṁ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ । gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā ॥

ते विमानैर्महात्मानो ज्वलितैर्ज्वलनप्रभाः । देवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः ॥

te vimānair mahātmāno jvalitair jvalanaprabhāḥ । devasyānumate ’gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ ॥

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा । उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम् ॥

prasthitā devatā dr̥ṣṭvā śailarājasutā tadā । uvāca vacanaṁ sādhvī devaṁ paśupatiṁ patim ॥

भगवन्क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः । ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम् ॥

bhagavan kva nu yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ । brūhi tattvena tattvajña saṁśayo me mahān ayam ॥

महेश्वर उवाच । दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः । हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥

maheśvara uvāca । dakṣo nāma mahābhāge prajānāṁ patir uttamaḥ । hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ ॥

उमा उवाच । यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि । केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते ॥

umā uvāca । yajñam etaṁ mahābhāga kimarthaṁ nābhigacchasi । kena vā pratiṣedhena gamanaṁ te na vidyate ॥

महेश्वर उवाच । सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम् । यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः ॥

maheśvara uvāca । surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam । yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ ॥

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि । न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः ॥

pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini । na me surāḥ prayacchanti bhāgaṁ yajñasya dharmataḥ ॥

उमा उवाच । भगवन्सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः । अजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥

umā uvāca । bhagavan sarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ । ajeyaś cāpradhr̥ṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā ॥

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः । अतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ ॥

anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ । atīva duḥkham utpannaṁ vepathuś ca mamānagha ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् । तूष्णींभूताभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā tu sā devī devaṁ paśupatiṁ patim । tūṣṇīṁbhūtābhavad rājan dahyamānena cetasā ॥

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम् । स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम् ॥

atha devyā mataṁ jñātvā hr̥dgataṁ yac cikīrṣitam । sa samājñāpayām āsa tiṣṭha tvam iti nandinam ॥

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः । तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैरनुचरैस्तदा । सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृक् ॥

tato yogabalaṁ kr̥tvā sarvayogeśvareśvaraḥ । taṁ yajñaṁ sumahātejā bhīmair anucarais tadā । sahasā ghātayām āsa devadevaḥ pinākadhr̥k ॥

केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे । रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन् ॥

ke cin nādān amuñcanta ke cid dhāsāṁś ca cakrire । rudhireṇāpare rājaṁs tatrāgniṁ samavākiran ॥

केचिद्यूपान्समुत्पाट्य बभ्रमुर्विकृताननाः । आस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान् ॥

ke cid yūpān samutpāṭya babhramur vikr̥tānanāḥ । āsyair anye cāgrasanta tathaiva paricārakān ॥

ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः । आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत्तदा ॥

tataḥ sa yajño nr̥pate vadhyamānaḥ samantataḥ । āsthāya mr̥garūpaṁ vai kham evābhyapatat tadā ॥

तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः । धनुरादाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः ॥

taṁ tu yajñaṁ tathārūpaṁ gacchantam upalabhya saḥ । dhanur ādāya bāṇaṁ ca tadānvasarata prabhuḥ ॥

ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसः । ललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह ॥

tatas tasya sureśasya krodhād amitatejasaḥ । lalāṭāt prasr̥to ghoraḥ svedabindur babhūva ha ॥

तस्मिन्पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुवि । प्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः ॥

tasmin patitamātre tu svedabindau tathā bhuvi । prādurbabhūva sumahān agniḥ kālānalopamaḥ ॥

तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ । ह्रस्वोऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः ॥

tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha । hrasvo ’timātraraktākṣo hariśmaśrur vibhīṣaṇaḥ ॥

ऊर्ध्वकेशोऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव च । करालः कृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च ॥

ūrdhvakeśo ’tilomāṅgaḥ śyenolūkas tathaiva ca । karālaḥ kr̥ṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca ॥

तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत्कक्षमिवानलः । देवाश्चाप्यद्रवन्सर्वे ततो भीता दिशो दश ॥

taṁ yajñaṁ sa mahāsattvo ’dahat kakṣam ivānalaḥ । devāś cāpy adravan sarve tato bhītā diśo daśa ॥

तेन तस्मिन्विचरता पुरुषेण विशां पते । पृथिवी व्यचलद्राजन्नतीव भरतर्षभ ॥

tena tasmin vicaratā puruṣeṇa viśāṁ pate । pr̥thivī vyacalad rājann atīva bharatarṣabha ॥

हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरे । पितामहो महादेवं दर्शयन्प्रत्यभाषत ॥

hāhābhūte pravr̥tte tu nāde lokabhayaṁkare । pitāmaho mahādevaṁ darśayan pratyabhāṣata ॥

भवतोऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो । क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया ॥

bhavato ’pi surāḥ sarve bhāgaṁ dāsyanti vai prabho । kriyatāṁ pratisaṁhāraḥ sarvadeveśvara tvayā ॥

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप । तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे ॥

imā hi devatāḥ sarvā r̥ṣayaś ca paraṁtapa । tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire ॥

यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात्ते विबुधोत्तम । ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति ॥

yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedāt te vibudhottama । jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati ॥

एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभो । समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम् ॥

ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho । samarthā sakalā pr̥thvī bahudhā sr̥jyatām ayam ॥

इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते । भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम् ॥

ity ukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite । bhagavantaṁ tathety āha brahmāṇam amitaujasam ॥

परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृक् । अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः ॥

parāṁ ca prītim agamad utsmayaṁś ca pinākadhr̥k । avāpa ca tadā bhāgaṁ yathoktaṁ brahmaṇā bhavaḥ ॥

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत्तदा । शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक ॥

jvaraṁ ca sarvadharmajño bahudhā vyasr̥jat tadā । śāntyarthaṁ sarvabhūtānāṁ śr̥ṇu tac cāpi putraka ॥

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुः । अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च ॥

śīrṣābhitāpo nāgānāṁ parvatānāṁ śilājatuḥ । apāṁ tu nīlikāṁ vidyān nirmokaṁ bhujageṣu ca ॥

खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले । पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम् ॥

khorakaḥ saurabheyāṇām ūṣaraṁ pr̥thivītale । paśūnām api dharmajña dr̥ṣṭipratyavarodhanam ॥

रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम् । नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना ॥

randhrāgatam athāśvānāṁ śikhodbhedaś ca barhiṇām । netrarogaḥ kokilānāṁ jvaraḥ prokto mahātmanā ॥

अब्जानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम् । शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः ॥

abjānāṁ pittabhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam । śukānām api sarveṣāṁ hikkikā procyate jvaraḥ ॥

शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते । मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः । मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम् ॥

śārdūleṣv atha dharmajña śramo jvara ihocyate । mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ । maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram ॥

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः । नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ॥

etan māheśvaraṁ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ । namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ ॥

अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः । व्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत् ॥

anena hi samāviṣṭo vr̥tro dharmabhr̥tāṁ varaḥ । vyajr̥mbhata tataḥ śakras tasmai vajram avāsr̥jat ॥

प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयामास भारत । दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः । जगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः ॥

praviśya vajro vr̥traṁ tu dārayām āsa bhārata । dāritaś ca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ । jagāma paramaṁ sthānaṁ viṣṇor amitatejasaḥ ॥

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद्व्याप्तमभूत्पुरा । तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान् ॥

viṣṇubhaktyā hi tenedaṁ jagad vyāptam abhūt purā । tasmāc ca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānam avāptavān ॥

इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मया । विस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत्प्रब्रवीमि ते ॥

ity eṣa vr̥tram āśritya jvarasya mahato mayā । vistaraḥ kathitaḥ putra kim anyat prabravīmi te ॥

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः; पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः । विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो; लभेत कामान्स यथामनीषितान् ॥

imāṁ jvarotpattim adīnamānasaḥ; paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ । vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto; labheta kāmān sa yathāmanīṣitān ॥