Adhyāya 266

युधिष्ठिर उवाच । मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः । तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ । tam upāyaṁ yathānyāyaṁ śrotum icchāmi bhārata ॥

भीष्म उवाच । त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् । यदुपायेन सर्वार्थान्नित्यं मृगयसेऽनघ ॥

bhīṣma uvāca । tvayy evaitan mahāprājña yuktaṁ nipuṇadarśanam । yad upāyena sarvārthān nityaṁ mr̥gayase ’nagha ॥

करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सानघ । एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम् ॥

karaṇe ghaṭasya yā buddhir ghaṭotpattau na sānagha । evaṁ dharmābhyupāyeṣu nānyad dharmeṣu kāraṇam ॥

पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् । एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु ॥

pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam । ekaḥ panthā hi mokṣasya tan me vistarataḥ śr̥ṇu ॥

क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् । सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेतुमर्हति ॥

kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṁ saṁkalpavarjanāt । sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchetum arhati ॥

अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् । इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥

apramādād bhayaṁ rakṣec chvāsaṁ kṣetrajñaśīlanāt । icchāṁ dveṣaṁ ca kāmaṁ ca dhairyeṇa vinivartayet ॥

भ्रमं प्रमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् । निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् ॥

bhramaṁ pramoham āvartam abhyāsād vinivartayet । nidrāṁ ca pratibhāṁ caiva jñānābhyāsena tattvavit ॥

उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् । लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात् ॥

upadravāṁs tathā rogān hitajīrṇamitāśanāt । lobhaṁ mohaṁ ca saṁtoṣād viṣayāṁs tattvadarśanāt ॥

अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममुपेक्षया । आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात् ॥

anukrośād adharmaṁ ca jayed dharmam upekṣayā । āyatyā ca jayed āśām arthaṁ saṅgavivarjanāt ॥

अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः । कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः ॥

anityatvena ca snehaṁ kṣudhaṁ yogena paṇḍitaḥ । kāruṇyenātmano mānaṁ tr̥ṣṇāṁ ca paritoṣataḥ ॥

उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् । मौनेन बहुभाष्यं च शौर्येण च भयं जयेत् ॥

utthānena jayet tandrīṁ vitarkaṁ niścayāj jayet । maunena bahubhāṣyaṁ ca śauryeṇa ca bhayaṁ jayet ॥

यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा । ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेच्छान्तिरात्मनः ॥

yacched vāṅmanasī buddhyā tāṁ yacchej jñānacakṣuṣā । jñānam ātmā mahān yacchet taṁ yacchec chāntir ātmanaḥ ॥

तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा । योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः ॥

tad etad upaśāntena boddhavyaṁ śucikarmaṇā । yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ ॥

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् । परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान् ॥

kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca bhayaṁ svapnaṁ ca pañcamam । parityajya niṣeveta tathemān yogasādhanān ॥

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा । शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः ॥

dhyānam adhyayanaṁ dānaṁ satyaṁ hrīr ārjavaṁ kṣamā । śaucam āhārataḥ śuddhir indriyāṇāṁ ca saṁyamaḥ ॥

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च । सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते ॥

etair vivardhate tejaḥ pāpmānam apahanti ca । sidhyanti cāsya saṁkalpā vijñānaṁ ca pravartate ॥

धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥

dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ । kāmakrodhau vaśe kr̥tvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam ॥

अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् । अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः ॥

amūḍhatvam asaṅgitvaṁ kāmakrodhavivarjanam । adainyam anudīrṇatvam anudvego vyavasthitiḥ ॥

एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः । तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा ॥

eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ । tathā vākkāyamanasāṁ niyamaḥ kāmato ’nyathā ॥