Adhyāya 267

भीष्म उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādaṁ devalasyāsitasya ca ॥

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः । नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥

āsīnaṁ devalaṁ vr̥ddhaṁ buddhvā buddhimatāṁ varaḥ । nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṁ prabhavāpyayam ॥

कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

kutaḥ sr̥ṣṭam idaṁ viśvaṁ brahman sthāvarajaṅgamam । pralaye ca kam abhyeti tad bhavān prabravītu me ॥

असित उवाच । येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः । महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥

asita uvāca । yebhyaḥ sr̥jati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ । mahābhūtāni pañceti tāny āhur bhūtacintakāḥ ॥

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः । एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥

tebhyaḥ sr̥jati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ । etebhyo yaḥ paraṁ brūyād asad brūyād asaṁśayam ॥

विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् । महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥

viddhi nārada pañcaitāñ śāśvatān acalān dhruvān । mahatas tejaso rāśīn kālaṣaṣṭhān svabhāvataḥ ॥

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ । असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥

āpaś caivāntarikṣaṁ ca pr̥thivī vāyupāvakau । asiddhiḥ param etebhyo bhūtebhyo muktasaṁśayam ॥

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् । वेत्थ तानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥

nopapattyā na vā yuktyā tv asad brūyād asaṁśayam । vettha tān abhinirvr̥ttān ṣaḍ ete yasya rāśayaḥ ॥

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ । अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ ॥

pañcaiva tāni kālaś ca bhāvābhāvau ca kevalau । aṣṭau bhūtāni bhūtānāṁ śāśvatāni bhavāpyayau ॥

अभावाद्भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि । विनष्टोऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥

abhāvād bhāviteṣv eva tebhyaś ca prabhavanty api । vinaṣṭo ’pi ca tāny eva jantur bhavati pañcadhā ॥

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् । सूर्यश्चक्षुरसुर्वायुरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥

tasya bhūmimayo dehaḥ śrotram ākāśasaṁbhavam । sūryaś cakṣur asur vāyur adbhyas tu khalu śoṇitam ॥

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग्जिह्वेति च पञ्चमी । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥

cakṣuṣī nāsikākarṇau tvag jihveti ca pañcamī । indriyāṇīndriyārthānāṁ jñānāni kavayo viduḥ ॥

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा । उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा ॥

darśanaṁ śravaṇaṁ ghrāṇaṁ sparśanaṁ rasanaṁ tathā । upapattyā guṇān viddhi pañca pañcasu pañcadhā ॥

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः । इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥

rūpaṁ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaś caivātha tadguṇāḥ । indriyair upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ ॥

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान् । इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥

rūpaṁ gandhaṁ rasaṁ sparśaṁ śabdaṁ caitāṁs tu tadguṇān । indriyāṇi na budhyante kṣetrajñas tais tu budhyate ॥

चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥

cittam indriyasaṁghātāt paraṁ tasmāt paraṁ manaḥ । manasas tu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ ॥

पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् । विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति । इन्द्रियैरुपलब्धार्थान्सर्वान्यस्त्वध्यवस्यति ॥

pūrvaṁ cetayate jantur indriyair viṣayān pr̥thak । vicārya manasā paścād atha buddhyā vyavasyati । indriyair upalabdhārthān sarvān yas tv adhyavasyati ॥

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम् । अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥

cittam indriyasaṁghātaṁ mano buddhiṁ tathāṣṭamīm । aṣṭau jñānendriyāṇy āhur etāny adhyātmacintakāḥ ॥

पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम् । इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥

pāṇipādaṁ ca pāyuś ca mehanaṁ pañcamaṁ mukham । iti saṁśabdyamānāni śr̥ṇu karmendriyāṇy api ॥

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते । गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥

jalpanābhyavahārārthaṁ mukham indriyam ucyate । gamanendriyaṁ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau ॥

पायूपस्थौ विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी । विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके ॥

pāyūpasthau visargārtham indriye tulyakarmaṇī । visarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike ॥

बलं षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथागमम् । ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया ॥

balaṁ ṣaṣṭhaṁ ṣaḍ etāni vācā samyag yathāgamam । jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṁśabditā mayā ॥

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा । भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥

indriyāṇāṁ svakarmabhyaḥ śramād uparamo yadā । bhavatīndriyasaṁnyāsād atha svapiti vai naraḥ ॥

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽनुपरतं यदि । सेवते विषयानेव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥

indriyāṇāṁ vyuparame mano ’nuparataṁ yadi । sevate viṣayān eva tad vidyāt svapnadarśanam ॥

सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः । कर्मयुक्तान्प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा ॥

sāttvikāś caiva ye bhāvās tathā rājasatāmasāḥ । karmayuktān praśaṁsanti sāttvikān itarāṁs tathā ॥

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः । सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयते स्मृतिः ॥

ānandaḥ karmaṇāṁ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ । sāttvikasya nimittāni bhāvān saṁśrayate smr̥tiḥ ॥

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिताः । भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः ॥

jantuṣv ekatameṣv evaṁ bhāvā ye vidhim āsthitāḥ । bhāvayor īpsitaṁ nityaṁ pratyakṣagamanaṁ dvayoḥ ॥

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः । तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥

indriyāṇi ca bhāvāś ca guṇāḥ saptadaśa smr̥tāḥ । teṣām aṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ ॥

अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् । संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥

atha vā saśarīrās te guṇāḥ sarve śarīriṇām । saṁśritās tadviyoge hi saśarīrā na santi te ॥

अथ वा संनिपातोऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम् । एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम् । ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥

atha vā saṁnipāto ’yaṁ śarīraṁ pāñcabhautikam । ekaś ca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām । ūṣmaṇā saha viṁśo vā saṁghātaḥ pāñcabhautikaḥ ॥

महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह । तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥

mahān saṁdhārayaty etac charīraṁ vāyunā saha । tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṁ dehabhedane ॥

यथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा । पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम् । देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥

yathaivotpadyate kiṁ cit pañcatvaṁ gacchate tathā । puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritam । dehaṁ viśati kālena tato ’yaṁ karmasaṁbhavam ॥

हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः । कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥

hitvā hitvā hy ayaṁ praiti dehād dehaṁ kr̥tāśrayaḥ । kālasaṁcoditaḥ kṣetrī viśīrṇād vā gr̥hād gr̥ham ॥

तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः । कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥

tatra naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ । kr̥paṇās tv anutapyante janāḥ saṁbandhimāninaḥ ॥

न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते । भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक् ॥

na hy ayaṁ kasya cit kaś cin nāsya kaś cana vidyate । bhavaty eko hy ayaṁ nityaṁ śarīre sukhaduḥkhabhāk ॥

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते । याति देहमयं भुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥

naiva saṁjāyate jantur na ca jātu vipadyate । yāti deham ayaṁ bhuktvā kadā cit paramāṁ gatim ॥

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंचयात् । क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥

puṇyapāpamayaṁ dehaṁ kṣapayan karmasaṁcayāt । kṣīṇadehaḥ punar dehī brahmatvam upagacchati ॥

पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं ज्ञानं विधीयते । तत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥

puṇyapāpakṣayārthaṁ ca sāṁkhyaṁ jñānaṁ vidhīyate । tatkṣaye hy asya paśyanti brahmabhāve parāṁ gatim ॥