Adhyāya 265

युधिष्ठिर उवाच । कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा । केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ bhavati pāpātmā kathaṁ dharmaṁ karoti vā । kena nirvedam ādatte mokṣaṁ vā kena gacchati ॥

भीष्म उवाच । विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि । शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः ॥

bhīṣma uvāca । viditāḥ sarvadharmās te sthityartham anupr̥cchasi । śr̥ṇu mokṣaṁ sanirvedaṁ pāpaṁ dharmaṁ ca mūlataḥ ॥

विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छा पूर्वं प्रवर्तते । प्राप्य ताञ्जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ ॥

vijñānārthaṁ hi pañcānām icchā pūrvaṁ pravartate । prāpya tāñ jāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha ॥

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते पुनः । इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति ॥

tatas tadarthaṁ yatate karma cārabhate punaḥ । iṣṭānāṁ rūpagandhānām abhyāsaṁ ca cikīrṣati ॥

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् । ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram । tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram ॥

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च । न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥

lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca । na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṁ karoti ca ॥

व्याजेन चरतो धर्ममर्थव्याजोऽपि रोचते । व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु कुरुनन्दन ॥

vyājena carato dharmam arthavyājo ’pi rocate । vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana ॥

तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति । सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्डितैश्चापि भारत ॥

tatraiva kurute buddhiṁ tataḥ pāpaṁ cikīrṣati । suhr̥dbhir vāryamāṇo ’pi paṇḍitaiś cāpi bhārata ॥

उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधियोजितम् । अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः ॥

uttaraṁ nyāyasaṁbaddhaṁ bravīti vidhiyojitam । adharmas trividhas tasya vardhate rāgamohajaḥ ॥

पापं चिन्तयते चैव प्रब्रवीति करोति च । तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः ॥

pāpaṁ cintayate caiva prabravīti karoti ca । tasyādharmapravr̥ttasya doṣān paśyanti sādhavaḥ ॥

एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः । स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै ॥

ekaśīlāś ca mitratvaṁ bhajante pāpakarmiṇaḥ । sa neha sukham āpnoti kuta eva paratra vai ॥

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु । यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते ॥

evaṁ bhavati pāpātmā dharmātmānaṁ tu me śr̥ṇu । yathā kuśaladharmā sa kuśalaṁ pratipadyate ॥

य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति । कुशलः सुखदुःखानां साधूंश्चाप्युपसेवते ॥

ya etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati । kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṁ sādhūṁś cāpy upasevate ॥

तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते । प्रज्ञा धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति ॥

tasya sādhusamācārād abhyāsāc caiva vardhate । prajñā dharme ca ramate dharmaṁ caivopajīvati ॥

सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुते मनः । तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ॥

so ’tha dharmād avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ । tasyaiva siñcate mūlaṁ guṇān paśyati yatra vai ॥

धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम् । स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति ॥

dharmātmā bhavati hy evaṁ mitraṁ ca labhate śubham । sa mitradhanalābhāt tu pretya ceha ca nandati ॥

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे च भारत । प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥

śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe ca bhārata । prabhutvaṁ labhate jantur dharmasyaitat phalaṁ viduḥ ॥

स धर्मस्य फलं लब्ध्वा न तृप्यति युधिष्ठिर । अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥

sa dharmasya phalaṁ labdhvā na tr̥pyati yudhiṣṭhira । atr̥pyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā ॥

प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति । विरज्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति ॥

prajñācakṣur yadā kāme doṣam evānupaśyati । virajyate tadā kāmān na ca dharmaṁ vimuñcati ॥

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् । ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः ॥

sarvatyāge ca yatate dr̥ṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam । tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ॥

शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च । धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम् ॥

śanair nirvedam ādatte pāpaṁ karma jahāti ca । dharmātmā caiva bhavati mokṣaṁ ca labhate param ॥

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । पापं धर्मं तथा मोक्षं निर्वेदं चैव भारत ॥

etat te kathitaṁ tāta yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । pāpaṁ dharmaṁ tathā mokṣaṁ nirvedaṁ caiva bhārata ॥

तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर । धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती ॥

tasmād dharme pravartethāḥ sarvāvasthaṁ yudhiṣṭhira । dharme sthitānāṁ kaunteya siddhir bhavati śāśvatī ॥