Adhyāya 264

युधिष्ठिर उवाच । बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह । धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bahūnāṁ yajñatapasām ekārthānāṁ pitāmaha । dharmārthaṁ na sukhārthārthaṁ kathaṁ yajñaḥ samāhitaḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् । उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam । uñchavr̥tteḥ purāvr̥ttaṁ yajñārthe brāhmaṇasya ha ॥

राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः । उञ्छवृत्तिरृषिः कश्चिद्यज्ञे यज्ञं समादधे ॥

rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣv abhavad dvijaḥ । uñchavr̥ttir r̥ṣiḥ kaś cid yajñe yajñaṁ samādadhe ॥

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चला । तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥

śyāmākam aśanaṁ tatra sūryapatnī suvarcalā । tiktaṁ ca virasaṁ śākaṁ tapasā svādutāṁ gatam ॥

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसया । अपि मूलफलैरिज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥

upagamya vane pr̥thvīṁ sarvabhūtavihiṁsayā । api mūlaphalair ijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṁtapa ॥

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करचारिणी । यज्ञपत्नीत्वमानीता सत्येनानुविधीयते । सा तु शापपरित्रस्ता न स्वभावानुवर्तिनी ॥

tasya bhāryā vratakr̥śā śuciḥ puṣkaracāriṇī । yajñapatnītvam ānītā satyenānuvidhīyate । sā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī ॥

मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम् । अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे होत्रानुमार्गतः ॥

mayūrajīrṇaparṇānāṁ vastraṁ tasyāś ca parṇinām । akāmāyāḥ kr̥taṁ tatra yajñe hotrānumārgataḥ ॥

शुक्रस्य पुनराजातिरपध्यानादधर्मवित् । तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः । वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम् ॥

śukrasya punarājātir apadhyānād adharmavit । tasmin vane samīpastho mr̥go ’bhūt sahacārikaḥ । vacobhir abravīt satyaṁ tvayā duṣkr̥takaṁ kr̥tam ॥

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः । मां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥

yadi mantrāṅgahīno ’yaṁ yajño bhavati vaikr̥taḥ । māṁ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṁ gaccha svargam atandritaḥ ॥

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् । निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥

tatas tu yajñe sāvitrī sākṣāt taṁ saṁnyamantrayat । nimantrayantī pratyuktā na hanyāṁ sahavāsinam ॥

एवमुक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम् । किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥

evam uktā nivr̥ttā sā praviṣṭā yajñapāvakam । kiṁ nu duścaritaṁ yajñe didr̥kṣuḥ sā rasātalam ॥

सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणं पुनः । सत्येन संपरिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥

sā tu baddhāñjaliṁ satyam ayācad dhariṇaṁ punaḥ । satyena saṁpariṣvajya saṁdiṣṭo gamyatām iti ॥

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत । साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम् ॥

tataḥ sa hariṇo gatvā padāny aṣṭau nyavartata । sādhu hiṁsaya māṁ satya hato yāsyāmi sadgatim ॥

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा । विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥

paśya hy apsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā । vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṁ mahātmanām ॥

ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा । मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥

tataḥ suruciraṁ dr̥ṣṭvā spr̥hālagnena cakṣuṣā । mr̥gam ālokya hiṁsāyāṁ svargavāsaṁ samarthayat ॥

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने । तस्य निष्कृतिमाधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः ॥

sa tu dharmo mr̥go bhūtvā bahuvarṣoṣito vane । tasya niṣkr̥tim ādhatta na hy asau yajñasaṁvidhiḥ ॥

तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥

tasya tena tu bhāvena mr̥gahiṁsātmanas tadā । tapo mahat samucchinnaṁ tasmād dhiṁsā na yajñiyā ॥

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् । समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥

tatas taṁ bhagavān dharmo yajñaṁ yājayata svayam । samādhānaṁ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param ॥

अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञेऽसमाहिता । सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥

ahiṁsā sakalo dharmo hiṁsā yajñe ’samāhitā । satyaṁ te ’haṁ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām ॥