Adhyāya 263

युधिष्ठिर उवाच । धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत । कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dharmam arthaṁ ca kāmaṁ ca vedāḥ śaṁsanti bhārata । kasya lābho viśiṣṭo ’tra tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi itihāsaṁ purātanam । kuṇḍadhāreṇa yat prītyā bhaktāyopakr̥taṁ purā ॥

अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धर्ममवैक्षत । यज्ञार्थं स ततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम् ॥

adhano brāhmaṇaḥ kaś cit kāmād dharmam avaikṣata । yajñārthaṁ sa tato ’rthārthī tapo ’tapyata dāruṇam ॥

स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः । भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः ॥

sa niścayam atho kr̥tvā pūjayām āsa devatāḥ । bhaktyā na caivādhyagacchad dhanaṁ saṁpūjya devatāḥ ॥

ततश्चिन्तां पुनः प्राप्तः कतमद्दैवतं नु तत् । यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम् ॥

tataś cintāṁ punaḥ prāptaḥ katamad daivataṁ nu tat । yan me drutaṁ prasīdeta mānuṣair ajaḍīkr̥tam ॥

अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरमन्तिके । प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम् ॥

atha saumyena vapuṣā devānucaram antike । pratyapaśyaj jaladharaṁ kuṇḍadhāram avasthitam ॥

दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिरजायत । अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम् ॥

dr̥ṣṭvaiva taṁ mahātmānaṁ tasya bhaktir ajāyata । ayaṁ me dhāsyati śreyo vapur etad dhi tādr̥śam ॥

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः । एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च ॥

saṁnikr̥ṣṭaś ca devasya na cānyair mānuṣair vr̥taḥ । eṣa me dāsyati dhanaṁ prabhūtaṁ śīghram eva ca ॥

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि । बलिभिर्विविधैश्चापि पूजयामास तं द्विजः ॥

tato dhūpaiś ca gandhaiś ca mālyair uccāvacair api । balibhir vividhaiś cāpi pūjayām āsa taṁ dvijaḥ ॥

ततः स्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा । तस्योपकारे नियतामिमां वाचमुवाच ह ॥

tataḥ svalpena kālena tuṣṭo jaladharas tadā । tasyopakāre niyatām imāṁ vācam uvāca ha ॥

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥

brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā । niṣkr̥tir vihitā sadbhiḥ kr̥taghne nāsti niṣkr̥tiḥ ॥

आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः । पुत्रो लोभो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजाम् ॥

āśāyās tanayo ’dharmaḥ krodho ’sūyāsutaḥ smr̥taḥ । putro lobho nikr̥tyās tu kr̥taghno nārhati prajām ॥

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा । अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा ॥

tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā । apaśyat sarvabhūtāni kuśeṣu śayitas tadā ॥

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः । शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत ॥

śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskr̥taḥ । śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanam apaśyata ॥

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् । अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर ॥

maṇibhadraṁ sa tatrasthaṁ devatānāṁ mahādyutim । apaśyata mahātmānaṁ vyādiśantaṁ yudhiṣṭhira ॥

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च । शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च ॥

tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca । śubhaiḥ karmabhir ārabdhāḥ pracchidanty aśubheṣu ca ॥

पश्यतामथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिः । निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ ॥

paśyatām atha yakṣāṇāṁ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ । niṣpatya patito bhūmau devānāṁ bharatarṣabha ॥

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महायशाः । उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिष्यते ॥

tatas tu devavacanān maṇibhadro mahāyaśāḥ । uvāca patitaṁ bhūmau kuṇḍadhāra kim iṣyate ॥

कुण्डधार उवाच । यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम । अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम् ॥

kuṇḍadhāra uvāca । yadi prasannā devā me bhakto ’yaṁ brāhmaṇo mama । asyānugraham icchāmi kr̥taṁ kiṁ cit sukhodayam ॥

भीष्म उवाच । ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत् । देवानामेव वचनात्कुण्डधारं महाद्युतिम् ॥

bhīṣma uvāca । tatas taṁ maṇibhadras tu punar vacanam abravīt । devānām eva vacanāt kuṇḍadhāraṁ mahādyutim ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भव । यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सखा तव । देवानां शासनात्तावदसंख्येयं ददाम्यहम् ॥

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṁ te kr̥takāryaḥ sukhī bhava । yāvad dhanaṁ prārthayate brāhmaṇo ’yaṁ sakhā tava । devānāṁ śāsanāt tāvad asaṁkhyeyaṁ dadāmy aham ॥

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम् । तपसे मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥

vicārya kuṇḍadhāras tu mānuṣyaṁ calam adhruvam । tapase matim ādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ ॥

कुण्डधार उवाच । नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद । अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम् ॥

kuṇḍadhāra uvāca । nāhaṁ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada । anyam evāham icchāmi bhaktāyānugrahaṁ kr̥tam ॥

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा धनसंचयम् । भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेष तु धार्मिकः ॥

pr̥thivīṁ ratnapūrṇāṁ vā mahad vā dhanasaṁcayam । bhaktāya nāham icchāmi bhaved eṣa tu dhārmikaḥ ॥

धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु । धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः ॥

dharme ’sya ramatāṁ buddhir dharmaṁ caivopajīvatu । dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo ’nugraho mataḥ ॥

मणिभद्र उवाच । यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च । फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः ॥

maṇibhadra uvāca । yadā dharmaphalaṁ rājyaṁ sukhāni vividhāni ca । phalāny evāyam aśnātu kāyakleśavivarjitaḥ ॥

भीष्म उवाच । ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः । अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्य देवताः ॥

bhīṣma uvāca । tatas tad eva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ । abhyāsam akarod dharme tatas tuṣṭāsya devatāḥ ॥

मणिभद्र उवाच । प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च । भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः ॥

maṇibhadra uvāca । prītās te devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca । bhaviṣyaty eṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ ॥

भीष्म उवाच । ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर । ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम् ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ prīto jaladharaḥ kr̥takāryo yudhiṣṭhira । īpsitaṁ manaso labdhvā varam anyaiḥ sudurlabham ॥

ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः । पार्श्वतोऽभ्यागतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः ॥

tato ’paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥ । pārśvato ’bhyāgato nyastāny atha nirvedam āgataḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम् । गच्छामि वनमेवाहं वरं धर्मेण जीवितुम् ॥

brāhmaṇa uvāca । ayaṁ na sukr̥taṁ vetti ko nv anyo vetsyate kr̥tam । gacchāmi vanam evāhaṁ varaṁ dharmeṇa jīvitum ॥

भीष्म उवाच । निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः । वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा ॥

bhīṣma uvāca । nirvedād devatānāṁ ca prasādāt sa dvijottamaḥ । vanaṁ praviśya sumahat tapa ārabdhavāṁs tadā ॥

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः । धर्मे चापि महाराज रतिरस्याभ्यजायत ॥

devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ । dharme cāpi mahārāja ratir asyābhyajāyata ॥

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः । पर्णं त्यक्त्वा जलाहारस्तदासीद्द्विजसत्तमः ॥

tyaktvā mūlaphalaṁ sarvaṁ parṇāhāro ’bhavad dvijaḥ । parṇaṁ tyaktvā jalāhāras tadāsīd dvijasattamaḥ ॥

वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत् । न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

vāyubhakṣas tataḥ paścād bahūn varṣagaṇān abhūt । na cāsya kṣīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat ॥

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत ॥

dharme ca śraddadhānasya tapasy ugre ca vartataḥ । kālena mahatā tasya divyā dr̥ṣṭir ajāyata ॥

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यां महद्धनम् । तुष्टः कस्मैचिदेवाहं न मिथ्या वाग्भवेन्मम ॥

tasya buddhiḥ prādurāsīd yadi dadyāṁ mahad dhanam । tuṣṭaḥ kasmai cid evāhaṁ na mithyā vāg bhaven mama ॥

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः । भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभ्यपद्यत ॥

tataḥ prahr̥ṣṭavadano bhūya ārabdhavāṁs tapaḥ । bhūyaś cācintayat siddho yat paraṁ so ’bhyapadyata ॥

यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् । स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम ॥

yadi dadyām ahaṁ rājyaṁ tuṣṭo vai yasya kasya cit । sa bhaved acirād rājā na mithyā vāg bhaven mama ॥

तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत । ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः ॥

tasya sākṣāt kuṇḍadhāro darśayām āsa bhārata । brāhmaṇasya tapoyogāt sauhr̥denābhicoditaḥ ॥

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि । ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप ॥

samāgamya sa tenātha pūjāṁ cakre yathāvidhi । brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaś cābhavan nr̥pa ॥

ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम् । पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चावेक्ष चक्षुषा ॥

tato ’bravīt kuṇḍadhāro divyaṁ te cakṣur uttamam । paśya rājñāṁ gatiṁ vipra lokāṁś cāvekṣa cakṣuṣā ॥

ततो राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदा । दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा ॥

tato rājñāṁ sahasrāṇi magnāni niraye tadā । dūrād apaśyad vipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā ॥

कुण्डधार उवाच । मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः । कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत् ॥

kuṇḍadhāra uvāca । māṁ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṁ duḥkham āpnuyāḥ । kr̥taṁ mayā bhavet kiṁ te kaś ca te ’nugraho bhavet ॥

पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः । स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः ॥

paśya paśya ca bhūyas tvaṁ kāmān icchet kathaṁ naraḥ । svargadvāraṁ hi saṁruddhaṁ mānuṣeṣu viśeṣataḥ ॥

भीष्म उवाच । ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम् । निद्रां तन्द्रीं तथालस्यमावृत्य पुरुषान्स्थितान् ॥

bhīṣma uvāca । tato ’paśyat sa kāmaṁ ca krodhaṁ lobhaṁ bhayaṁ madam । nidrāṁ tandrīṁ tathālasyam āvr̥tya puruṣān sthitān ॥

कुण्डधार उवाच । एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम् । तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः ॥

kuṇḍadhāra uvāca । etair lokāḥ susaṁruddhā devānāṁ mānuṣād bhayam । tathaiva devavacanād vighnaṁ kurvanti sarvaśaḥ ॥

न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः । एष शक्तोऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च ॥

na devair ananujñātaḥ kaś cid bhavati dhārmikaḥ । eṣa śakto ’si tapasā rājyaṁ dātuṁ dhanāni ca ॥

भीष्म उवाच । ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे । उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ papāta śirasā brāhmaṇas toyadhāriṇe । uvāca cainaṁ dharmātmā mahān me ’nugrahaḥ kr̥taḥ ॥

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम् । मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥

kāmalobhānubandhena purā te yad asūyitam । mayā sneham avijñāya tatra me kṣantum arhasi ॥

क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् । संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥

kṣāntam eva mayety uktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham । saṁpariṣvajya bāhubhyāṁ tatraivāntaradhīyata ॥

ततः सर्वानिमाँल्लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह । कुण्डधारप्रसादेन तपसा योजितः पुरा ॥

tataḥ sarvān imām̐l lokān brāhmaṇo ’nucacāra ha । kuṇḍadhāraprasādena tapasā yojitaḥ purā ॥

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता । धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः ॥

vihāyasā ca gamanaṁ tathā saṁkalpitārthatā । dharmāc chaktyā tathā yogād yā caiva paramā gatiḥ ॥

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः । धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः ॥

devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ । dhārmikān pūjayantīha na dhanāḍhyān na kāminaḥ ॥

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः । धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम् ॥

suprasannā hi te devā yat te dharme ratā matiḥ । dhane sukhakalā kā cid dharme tu paramaṁ sukham ॥