Adhyāya 262

कपिल उवाच । वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

kapila uvāca । vedāḥ pramāṇaṁ lokānāṁ na vedāḥ pr̥ṣṭhataḥkr̥tāḥ । dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṁ ca yat । śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṁ brahmādhigacchati ॥

शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम् । कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ॥

śarīram etat kurute yad vede kurute tanum । kr̥taśuddhaśarīro hi pātraṁ bhavati brāhmaṇaḥ ॥

आनन्त्यमनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद्ब्रवीमि ते । निरागममनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ॥

ānantyam anuyuṅkte yaḥ karmaṇā tad bravīmi te । nirāgamam anaitihyaṁ pratyakṣaṁ lokasākṣikam ॥

धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः । उत्पन्नत्यागिनोऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः । धनानामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम् ॥

dharma ity eva ye yajñān vitanvanti nirāśiṣaḥ । utpannatyāgino ’lubdhāḥ kr̥pāsūyāvivarjitāḥ । dhanānām eṣa vai panthās tīrtheṣu pratipādanam ॥

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोनितः । मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः ॥

anāśritāḥ pāpakr̥tyāḥ kadā cit karmayonitaḥ । manaḥsaṁkalpasaṁsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ ॥

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः । ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥

akrudhyanto ’nasūyanto nirahaṁkāramatsarāḥ । jñānaniṣṭhās triśuklāś ca sarvabhūtahite ratāḥ ॥

आसन्गृहस्था भूयिष्ठमव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु । राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि ॥

āsan gr̥hasthā bhūyiṣṭham avyutkrāntāḥ svakarmasu । rājānaś ca tathā yuktā brāhmaṇāś ca yathāvidhi ॥

समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः । प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे ॥

samā hy ārjavasaṁpannāḥ saṁtuṣṭā jñānaniścayāḥ । pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare ॥

पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः । चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः ॥

purastād bhāvitātmāno yathāvac caritavratāḥ । caranti dharmaṁ kr̥cchre ’pi durge caivādhisaṁhatāḥ ॥

संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत्सुखमेव तत् । तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन ॥

saṁhatya dharmaṁ caratāṁ purāsīt sukham eva tat । teṣāṁ nāsīd vidhātavyaṁ prāyaścittaṁ kadā cana ॥

सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः । न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः ॥

satyaṁ hi dharmam āsthāya durādharṣatamā matāḥ । na mātrām anurudhyante na dharmacchalam antataḥ ॥

य एव प्रथमः कल्पस्तमेवाभ्याचरन्सह । अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते । दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥

ya eva prathamaḥ kalpas tam evābhyācaran saha । asyāṁ sthitau sthitānāṁ hi prāyaścittaṁ na vidyate । durbalātmana utpannaṁ prāyaścittam iti śrutiḥ ॥

यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः । त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः । यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः ॥

yata evaṁvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ । traividyavr̥ddhāḥ śucayo vr̥ttavanto yaśasvinaḥ । yajanto ’harahar yajñair nirāśīrbandhanā budhāḥ ॥

तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम् । आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ॥

teṣāṁ yajñāś ca vedāś ca karmāṇi ca yathāgamam । āgamāś ca yathākālaṁ saṁkalpāś ca yathāvratam ॥

अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम् । ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसु । सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः ॥

apetakāmakrodhānāṁ prakr̥tyā saṁśitātmanām । r̥jūnāṁ śamanityānāṁ sthitānāṁ sveṣu karmasu । sarvam ānantyam evāsīd iti naḥ śāśvatī śrutiḥ ॥

तेषामदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम् । स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वमागतम् ॥

teṣām adīnasattvānāṁ duścarācārakarmaṇām । svakarmabhiḥ saṁvr̥tānāṁ tapo ghoratvam āgatam ॥

तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम् ॥

taṁ sadācāram āścaryaṁ purāṇaṁ śāśvataṁ dhruvam । aśaknuvadbhiś carituṁ kiṁ cid dharmeṣu sūcitam ॥

निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादोऽपराभवः । सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः ॥

nirāpaddharma ācāras tv apramādo ’parābhavaḥ । sarvavarṇeṣu yat teṣu nāsīt kaś cid vyatikramaḥ ॥

धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरर्षभाः । तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ॥

dharmam ekaṁ catuṣpādam āśritās te nararṣabhāḥ । taṁ santo vidhivat prāpya gacchanti paramāṁ gatim ॥

गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः । गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः ॥

gr̥hebhya eva niṣkramya vanam anye samāśritāḥ । gr̥ham evābhisaṁśritya tato ’nye brahmacāriṇaḥ ॥

धर्ममेतं चतुष्पादमाश्रमं ब्राह्मणा विदुः । आनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः ॥

dharmam etaṁ catuṣpādam āśramaṁ brāhmaṇā viduḥ । ānantyaṁ brahmaṇaḥ sthānaṁ brāhmaṇā nāma niścayaḥ ॥

अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः । त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ॥

ata evaṁvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ । ta ete divi dr̥śyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ ॥

नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः । आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम् ॥

nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavas tārakāgaṇāḥ । ānantyam upasaṁprāptāḥ saṁtoṣād iti vaidikam ॥

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः । न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः ॥

yady āgacchanti saṁsāraṁ punar yoniṣu tādr̥śāḥ । na lipyante pāpakr̥tyaiḥ kadā cit karmayonitaḥ ॥

एवं युक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत् । कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम् ॥

evaṁ yukto brāhmaṇaḥ syād anyo brāhmaṇako bhavet । karmaiva puruṣasyāha śubhaṁ vā yadi vāśubham ॥

एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च । सर्वमानन्त्यमेवासीदेवं नः शाश्वती श्रुतिः ॥

evaṁ pakvakaṣāyāṇām ānantyena śrutena ca । sarvam ānantyam evāsīd evaṁ naḥ śāśvatī śrutiḥ ॥

तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम् । चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ॥

teṣām apetatr̥ṣṇānāṁ nirṇiktānāṁ śubhātmanām । caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smr̥taḥ ॥

स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः । संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते ॥

sa siddhaiḥ sādhyate nityaṁ brāhmaṇair niyatātmabhiḥ । saṁtoṣamūlas tyāgātmā jñānādhiṣṭhānam ucyate ॥

अपवर्गगतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः । साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते ॥

apavargagatir nityo yatidharmaḥ sanātanaḥ । sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalam upāsyate ॥

गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति । ब्रह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः ॥

gacchato gacchataḥ kṣemaṁ durbalo ’trāvasīdati । brahmaṇaḥ padam anvicchan saṁsārān mucyate śuciḥ ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये । मात्राभिर्धर्मलब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः ॥

syūmaraśmir uvāca । ye bhuñjate ye dadate yajante ’dhīyate ca ye । mātrābhir dharmalabdhābhir ye vā tyāgaṁ samāśritāḥ ॥

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः । एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यथातथ्येन पृच्छतः ॥

eteṣāṁ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ । etad ācakṣva me brahman yathātathyena pr̥cchataḥ ॥

कपिल उवाच । परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ये । न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि ॥

kapila uvāca । parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato ’bhyudayāś ca ye । na tu tyāgasukhaṁ prāptā etat tvam api paśyasi ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः । आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते ॥

syūmaraśmir uvāca । bhavanto jñānaniṣṭhā vai gr̥hasthāḥ karmaniścayāḥ । āśramāṇāṁ ca sarveṣāṁ niṣṭhāyām aikyam ucyate ॥

एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषो नान्य उच्यते । तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥

ekatve ca pr̥thaktve ca viśeṣo nānya ucyate । tad yathāvad yathānyāyaṁ bhagavān prabravītu me ॥

कपिल उवाच । शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । पक्वे कषाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति ॥

kapila uvāca । śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṁ tu paramā gatiḥ । pakve kaṣāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati ॥

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् । अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा ॥

ānr̥śaṁsyaṁ kṣamā śāntir ahiṁsā satyam ārjavam । adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā śamas tathā ॥

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम् । तद्विद्वाननुबुध्येत मनसा कर्मनिश्चयम् ॥

panthāno brahmaṇas tv ete etaiḥ prāpnoti yat param । tad vidvān anubudhyeta manasā karmaniścayam ॥

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः । गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम् ॥

yāṁ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ । gatiṁ gacchanti saṁtuṣṭās tām āhuḥ paramāṁ gatim ॥

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थिति । एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेटकः ॥

vedāṁś ca veditavyaṁ ca viditvā ca yathāsthiti । evaṁ vedavid ity āhur ato ’nyo vātareṭakaḥ ॥

सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् । वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥

sarvaṁ vidur vedavido vede sarvaṁ pratiṣṭhitam । vede hi niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca ॥

एषैव निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च । एतदन्तं च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः ॥

eṣaiva niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca । etad antaṁ ca madhyaṁ ca sac cāsac ca vijānataḥ ॥

समस्तत्याग इत्येव शम इत्येव निष्ठितः । संतोष इत्यत्र शुभमपवर्गे प्रतिष्ठितम् ॥

samastatyāga ity eva śama ity eva niṣṭhitaḥ । saṁtoṣa ity atra śubham apavarge pratiṣṭhitam ॥

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं; सर्वस्यात्मा जङ्गमं स्थावरं च । सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तमं च; ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययश्च ॥

r̥taṁ satyaṁ viditaṁ veditavyaṁ; sarvasyātmā jaṅgamaṁ sthāvaraṁ ca । sarvaṁ sukhaṁ yac chivam uttamaṁ ca; brahmāvyaktaṁ prabhavaś cāvyayaś ca ॥

तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं; तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम् । एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै;स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥

tejaḥ kṣamā śāntir anāmayaṁ śubhaṁ; tathāvidhaṁ vyoma sanātanaṁ dhruvam । etaiḥ śabdair gamyate buddhinetrais; tasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya ॥