Adhyāya 261

कपिल उवाच । एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः । नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः ॥

kapila uvāca । etāvad anupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ । naiṣāṁ sarveṣu lokeṣu kaś cid asti vyatikramaḥ ॥

निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः । विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः ॥

nirdvaṁdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ । vimuktāḥ sarvapāpebhyaś caranti śucayo ’malāḥ ॥

अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः । ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः ॥

apavarge ’tha saṁtyāge buddhau ca kr̥taniścayāḥ । brahmiṣṭhā brahmabhūtāś ca brahmaṇy eva kr̥tālayāḥ ॥

विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः । तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम् ॥

viśokā naṣṭarajasas teṣāṁ lokāḥ sanātanāḥ । teṣāṁ gatiṁ parāṁ prāpya gārhasthye kiṁ prayojanam ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः । गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते ॥

syūmaraśmir uvāca । yady eṣā paramā niṣṭhā yady eṣā paramā gatiḥ । gr̥hasthān avyapāśritya nāśramo ’nyaḥ pravartate ॥

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । एवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्त इतरेऽऽश्रमाः ॥

yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ । evaṁ gr̥hastham āśritya vartanta itare ’’śramāḥ ॥

गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः । गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेजते ॥

gr̥hastha eva yajate gr̥hasthas tapyate tapaḥ । gārhasthyam asya dharmasya mūlaṁ yat kiṁ cid ejate ॥

प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने । प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते ॥

prajanād dhy abhinirvr̥ttāḥ sarve prāṇabhr̥to mune । prajanaṁ cāpy utānyatra na kathaṁ cana vidyate ॥

यास्ताः स्युर्बहिरोषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज । ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते । कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति ॥

yās tāḥ syur bahir oṣadhyo bahv araṇyās tathā dvija । oṣadhibhyo bahir yasmāt prāṇī kaś cin na vidyate । kasyaiṣā vāg bhavet satyā mokṣo nāsti gr̥hād iti ॥

अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः । निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः । श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः ॥

aśraddadhānair aprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ । nirāśair alasaiḥ śrāntais tapyamānaiḥ svakarmabhiḥ । śramasyoparamo dr̥ṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ ॥

त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा । ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते ॥

trailokyasyaiva hetur hi maryādā śāśvatī dhruvā । brāhmaṇo nāma bhagavāñ janmaprabhr̥ti pūjyate ॥

प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु । अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम् ॥

prāg garbhādhānān mantrā hi pravartante dvijātiṣu । aviśrambheṣu vartante viśrambheṣv apy asaṁśayam ॥

दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम् । दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम् ॥

dāhaḥ punaḥ saṁśrayaṇe saṁsthite pātrabhojanam । dānaṁ gavāṁ paśūnāṁ vā piṇḍānāṁ cāpsu majjanam ॥

अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः । मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम् ॥

arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smr̥tāḥ । mr̥tasyāpy anumanyante mantrā mantrāś ca kāraṇam ॥

एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित् । ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु ॥

evaṁ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo ’sti kasya cit । r̥ṇavanto yadā martyāḥ pitr̥devadvijātiṣu ॥

श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैरपलापितम् । वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥

śriyā vihīnair alasaiḥ paṇḍitair apalāpitam । vedavādāparijñānaṁ satyābhāsam ivānr̥tam ॥

न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा; यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः । ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धमेति; संतर्पितस्तर्पयते च कामैः ॥

na vai pāpair hriyate kr̥ṣyate vā; yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ । ūrdhvaṁ yajñaḥ paśubhiḥ sārdham eti; saṁtarpitas tarpayate ca kāmaiḥ ॥

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया । महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति ॥

na vedānāṁ paribhavān na śāṭhyena na māyayā । mahat prāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati ॥

कपिल उवाच । दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम् । चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः ॥

kapila uvāca । darśaṁ ca paurṇamāsaṁ ca agnihotraṁ ca dhīmatām । cāturmāsyāni caivāsaṁs teṣu yajñaḥ sanātanaḥ ॥

अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः । ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः ॥

anārambhāḥ sudhr̥tayaḥ śucayo brahmasaṁśritāḥ । brahmaṇaiva sma te devāṁs tarpayanty amr̥taiṣiṇaḥ ॥

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः । देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ । devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ ॥

चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं; चतुर्धा चैनमुपयाति निन्दा । बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्था;त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत् ॥

caturdvāraṁ puruṣaṁ caturmukhaṁ; caturdhā cainam upayāti nindā । bāhubhyāṁ vāca udarād upasthāt; teṣāṁ dvāraṁ dvārapālo bubhūṣet ॥

नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं; न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत् । क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां;स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम् ॥

nākṣair dīvyen nādadītānyavittaṁ; na vāyonīyasya śr̥taṁ pragr̥hṇet । kruddho na caiva prahareta dhīmāṁs; tathāsya tat pāṇipādaṁ suguptam ॥

नाक्रोशमर्छेन्न मृषा वदेच्च; न पैशुनं जनवादं च कुर्यात् । सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त;स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम् ॥

nākrośam archen na mr̥ṣā vadec ca; na paiśunaṁ janavādaṁ ca kuryāt । satyavrato mitabhāṣo ’pramattas; tathāsya vāgdvāram atho suguptam ॥

नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या;दलोलुपः साधुभिरागतः स्यात् । यात्रार्थमाहारमिहाददीत; तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः ॥

nānāśanaḥ syān na mahāśanaḥ syād; alolupaḥ sādhubhir āgataḥ syāt । yātrārtham āhāram ihādadīta; tathāsya syāj jāṭharī dvāraguptiḥ ॥

न वीरपत्नीं विहरेत नारीं; न चापि नारीमनृतावाह्वयीत । भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत; तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत ॥

na vīrapatnīṁ vihareta nārīṁ; na cāpi nārīm anr̥tāv āhvayīta । bhāryāvrataṁ hy ātmani dhārayīta; tathāsyopasthadvāraguptir bhaveta ॥

द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः । उपस्थमुदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः ॥

dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ । upastham udaraṁ bāhū vāk caturthī sa vai dvijaḥ ॥

मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत । किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना ॥

moghāny aguptadvārasya sarvāṇy eva bhavanty uta । kiṁ tasya tapasā kāryaṁ kiṁ yajñena kim ātmanā ॥

अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम् । बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

anuttarīyavasanam anupastīrṇaśāyinam । bāhūpadhānaṁ śāmyantaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः । परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

dvaṁdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ । pareṣām ananudhyāyaṁs taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या । गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

yena sarvam idaṁ buddhaṁ prakr̥tir vikr̥tiś ca yā । gatijñaḥ sarvabhūtānāṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः । सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

abhayaṁ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṁ yataḥ । sarvabhūtātmabhūto yas taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत्क्रियाफलम् । अनुज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयतेऽफलम् ॥

nāntareṇānujānanti vedānāṁ yat kriyāphalam । anujñāya ca tat sarvam anyad rocayate ’phalam ॥

फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च । विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च ॥

phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhruvāṇi ca । viguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca ॥

गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराः । अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि ॥

guṇāś cātra sudurjñeyā jñātāś cāpi suduṣkarāḥ । anuṣṭhitāś cāntavanta iti tvam anupaśyasi ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा । तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ॥

syūmaraśmir uvāca । yathā ca vedaprāmāṇyaṁ tyāgaś ca saphalo yathā । tau panthānāv ubhau vyaktau bhagavaṁs tad bravīhi me ॥

कपिल उवाच । प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः । प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते ॥

kapila uvāca । pratyakṣam iha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ । pratyakṣaṁ tu kim atrāsti yad bhavanta upāsate ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः । श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया । इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥

syūmaraśmir uvāca । syūmaraśmir ahaṁ brahmañ jijñāsārtham ihāgataḥ । śreyaskāmaḥ pratyavocam ārjavān na vivakṣayā । imaṁ ca saṁśayaṁ ghoraṁ bhagavān prabravītu me ॥

प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः । किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते । अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम् ॥

pratyakṣam iha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ । kim atra pratyakṣatamaṁ bhavanto yad upāsate । anyatra tarkaśāstrebhya āgamāc ca yathāgamam ॥

आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमः । यथागममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति । सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात् ॥

āgamo vedavādas tu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ । yathāgamam upāsīta āgamas tatra sidhyati । siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dr̥śyaty āgamaniścayāt ॥

नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना । ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति । एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः ॥

naur nāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā । hriyamāṇā kathaṁ vipra kubuddhīṁs tārayiṣyati । etad bravītu bhagavān upapanno ’smy adhīhi bhoḥ ॥

नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः । न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन ॥

naiva tyāgī na saṁtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ । na nirvivitso nāvr̥tto nāpavr̥tto ’sti kaś cana ॥

भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् । इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥

bhavanto ’pi ca hr̥ṣyanti śocanti ca yathā vayam । indriyārthāś ca bhavatāṁ samānāḥ sarvajantuṣu ॥

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु । एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम् ॥

evaṁ caturṇāṁ varṇānām āśramāṇāṁ pravr̥ttiṣu । ekam ālambamānānāṁ nirṇaye kiṁ nirāmayam ॥

कपिल उवाच । यद्यदाचरते शास्त्रमथ सर्वप्रवृत्तिषु । यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम् ॥

kapila uvāca । yad yad ācarate śāstram atha sarvapravr̥ttiṣu । yasya yatra hy anuṣṭhānaṁ tatra tatra nirāmayam ॥

सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते । ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥

sarvaṁ pāvayate jñānaṁ yo jñānaṁ hy anuvartate । jñānād apetya yā vr̥ttiḥ sā vināśayati prajāḥ ॥

भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाः । ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते ॥

bhavanto jñānino nityaṁ sarvataś ca nirāgamāḥ । aikātmyaṁ nāma kaś cid dhi kadā cid abhipadyate ॥

शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबला जनाः । कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः ॥

śāstraṁ hy abuddhvā tattvena ke cid vādabalā janāḥ । kāmadveṣābhibhūtatvād ahaṁkāravaśaṁ gatāḥ ॥

याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः । ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयोऽशिवाः ॥

yāthātathyam avijñāya śāstrāṇāṁ śāstradasyavaḥ । brahmastenā nirārambhā apakvamatayo ’śivāḥ ॥

वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते । तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥

vaiguṇyam eva paśyanti na guṇān anuyuñjate । teṣāṁ tamaḥśarīrāṇāṁ tama eva parāyaṇam ॥

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः । तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः । नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥

yo yathāprakr̥tir jantuḥ prakr̥teḥ syād vaśānugaḥ । tasya dveṣaś ca kāmaś ca krodho dambho ’nr̥taṁ madaḥ । nityam evābhivartante guṇāḥ prakr̥tisaṁbhavāḥ ॥

एतद्बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् । परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः ॥

etad buddhyānupaśyantaḥ saṁtyajeyuḥ śubhāśubham । parāṁ gatim abhīpsanto yatayaḥ saṁyame ratāḥ ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । सर्वमेतन्मया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम् । न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥

syūmaraśmir uvāca । sarvam etan mayā brahmañ śāstrataḥ parikīrtitam । na hy avijñāya śāstrārthaṁ pravartante pravr̥ttayaḥ ॥

यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः । यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥

yaḥ kaś cin nyāyya ācāraḥ sarvaṁ śāstram iti śrutiḥ । yad anyāyyam aśāstraṁ tad ity eṣā śrūyate śrutiḥ ॥

न प्रवृत्तिरृते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः । यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः ॥

na pravr̥ttir r̥te śāstrāt kā cid astīti niścayaḥ । yad anyad vedavādebhyas tad aśāstram iti śrutiḥ ॥

शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः । शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे । अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः ॥

śāstrād apetaṁ paśyanti bahavo vyaktamāninaḥ । śāstradoṣān na paśyanti iha cāmutra cāpare । avijñānahataprajñā hīnaprajñās tamovr̥tāḥ ॥

शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः । पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम् । वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम् ॥

śakyaṁ tv ekena muktena kr̥takr̥tyena sarvaśaḥ । piṇḍamātraṁ vyapāśritya carituṁ sarvatodiśam । vedavādaṁ vyapāśritya mokṣo ’stīti prabhāṣitum ॥

इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम् । दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम् ॥

idaṁ tu duṣkaraṁ karma kuṭumbam abhisaṁśritam । dānam adhyayanaṁ yajñaḥ prajāsaṁtānam ārjavam ॥

यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित् । धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥

yady etad evaṁ kr̥tvāpi na vimokṣo ’sti kasya cit । dhik kartāraṁ ca kāryaṁ ca śramaś cāyaṁ nirarthakaḥ ॥

नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतःक्रिया । एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा ॥

nāstikyam anyathā ca syād vedānāṁ pr̥ṣṭhataḥkriyā । etasyānantyam icchāmi bhagavañ śrotum añjasā ॥

तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः । यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम् ॥

tathyaṁ vadasva me brahmann upasanno ’smy adhīhi bhoḥ । yathā te vidito mokṣas tathecchāmy upaśikṣitum ॥