Adhyāya 260

युधिष्ठिर उवाच । अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः । यः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । avirodhena bhūtānāṁ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ । yaḥ syād ubhayabhāg dharmas tan me brūhi pitāmaha ॥

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य त्यागधर्मस्य चोभयोः । अदूरसंप्रस्थितयोः किं स्विच्छ्रेयः पितामह ॥

gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥ । adūrasaṁprasthitayoḥ kiṁ svic chreyaḥ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ । उभौ महाफलौ तात सद्भिराचरितावुभौ ॥

bhīṣma uvāca । ubhau dharmau mahābhāgāv ubhau paramaduścarau । ubhau mahāphalau tāta sadbhir ācaritāv ubhau ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः । शृणुष्वैकमनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥

atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyam ubhayos tayoḥ । śr̥ṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṁśayam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । kapilasya goś ca saṁvādaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम् ॥

āmnāyam anupaśyan hi purāṇaṁ śāśvataṁ dhruvam । nahuṣaḥ pūrvam ālebhe tvaṣṭur gām iti naḥ śrutam ॥

तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः । ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तदा ॥

tāṁ niyuktām adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ । jñānavān niyatāhāro dadarśa kapilas tadā ॥

स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम् । स्मरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्यब्रवीत्सकृत् ॥

sa buddhim uttamāṁ prāpto naiṣṭhikīm akutobhayām । smarāmi śithilaṁ satyaṁ vedā ity abravīt sakr̥t ॥

तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत् । हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः ॥

tāṁ gām r̥ṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatim abravīt । haṁho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ ॥

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः । सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः ॥

tapasvino dhr̥timataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ । sarvam ārṣaṁ hi manyante vyāhr̥taṁ viditātmanaḥ ॥

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः । का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः ॥

tasyaivaṁ gatatr̥ṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ । kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ ॥

कपिल उवाच । नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हिचित् । पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम् ॥

kapila uvāca । nāhaṁ vedān vinindāmi na vivakṣāmi karhi cit । pr̥thag āśramiṇāṁ karmāṇy ekārthānīti naḥ śrutam ॥

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति । गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः ॥

gacchaty eva parityāgī vānaprasthaś ca gacchati । gr̥hastho brahmacārī ca ubhau tāv api gacchataḥ ॥

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः । तेषां ज्यायःकनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम् ॥

devayānā hi panthānaś catvāraḥ śāśvatā matāḥ । teṣāṁ jyāyaḥkanīyastvaṁ phaleṣūktaṁ balābalam ॥

एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेदिति वैदिकम् । नारभेदिति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः ॥

evaṁ viditvā sarvārthān ārabhed iti vaidikam । nārabhed iti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ ॥

अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भेऽदोष उत्तमः । एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम् ॥

anārambhe hy adoṣaḥ syād ārambhe ’doṣa uttamaḥ । evaṁ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṁ balābalam ॥

यद्यत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम् । ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि ॥

yady atra kiṁ cit pratyakṣam ahiṁsāyāḥ paraṁ matam । r̥te tv āgamaśāstrebhyo brūhi tad yadi paśyasi ॥

स्यूमरश्मिरुवाच । स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः । फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥

syūmaraśmir uvāca । svargakāmo yajeteti satataṁ śrūyate śrutiḥ । phalaṁ prakalpya pūrvaṁ hi tato yajñaḥ pratāyate ॥

अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च ये । ग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः ॥

ajaś cāśvaś ca meṣaś ca gauś ca pakṣigaṇāś ca ye । grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnam iti śrutiḥ ॥

तथैवान्नं ह्यहरहः सायं प्रातर्निरुप्यते । पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः ॥

tathaivānnaṁ hy aharahaḥ sāyaṁ prātar nirupyate । paśavaś cātha dhānyaṁ ca yajñasyāṅgam iti śrutiḥ ॥

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् । तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः ॥

etāni saha yajñena prajāpatir akalpayat । tena prajāpatir devān yajñenāyajata prabhuḥ ॥

ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त च । यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम् ॥

te smānyonyaṁcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca । yajñeṣūpākr̥taṁ viśvaṁ prāhur uttamasaṁjñitam ॥

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा । को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः ॥

etac caivābhyanujñātaṁ pūrvaiḥ pūrvatarais tathā । ko jātu na vicinvīta vidvān svāṁ śaktim ātmanaḥ ॥

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह । स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्त्वृते मखम् ॥

paśavaś ca manuṣyāś ca drumāś cauṣadhibhiḥ saha । svargam evābhikāṅkṣante na ca svargas tv r̥te makham ॥

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि । हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश ॥

oṣadhyaḥ paśavo vr̥kṣā vīrud ājyaṁ payo dadhi । havir bhūmir diśaḥ śraddhā kālaś caitāni dvādaśa ॥

ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडशः । अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते । अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः ॥

r̥co yajūṁṣi sāmāni yajamānaś ca ṣoḍaśaḥ । agnir jñeyo gr̥hapatiḥ sa saptadaśa ucyate । aṅgāny etāni yajñasya yajño mūlam iti śrutiḥ ॥

आज्येन पयसा दध्ना शकृतामिक्षया त्वचा । वालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् । एवं प्रत्येकशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते ॥

ājyena payasā dadhnā śakr̥tāmikṣayā tvacā । vālaiḥ śr̥ṅgeṇa pādena saṁbhavaty eva gaur makham । evaṁ pratyekaśaḥ sarvaṁ yad yad asya vidhīyate ॥

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः । संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत ॥

yajñaṁ vahanti saṁbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ । saṁhatyaitāni sarvāṇi yajñaṁ nirvartayanty uta ॥

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै श्रूयते श्रुतिः । एवं पूर्वे पूर्वतराः प्रवृत्ताश्चैव मानवाः ॥

yajñārthāni hi sr̥ṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥ । evaṁ pūrve pūrvatarāḥ pravr̥ttāś caiva mānavāḥ ॥

न हिनस्ति ह्यारभते नाभिद्रुह्यति किंचन । यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया ॥

na hinasti hy ārabhate nābhidruhyati kiṁ cana । yajño yaṣṭavya ity eva yo yajaty aphalepsayā ॥

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तानि नसंशयः । विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम् ॥

yajñāṅgāny api caitāni yathoktāni nasaṁśayaḥ । vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam ॥

आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः । तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात् ॥

āmnāyam ārṣaṁ paśyāmi yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ । taṁ vidvāṁso ’nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt ॥

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च । अनु यज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानु जगत्सदा ॥

brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca । anu yajñaṁ jagat sarvaṁ yajñaś cānu jagat sadā ॥

ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट् । यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि ॥

om iti brahmaṇo yonir namaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ । yasyaitāni prayujyante yathāśakti kr̥tāny api ॥

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः । इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः ॥

na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṁ viduḥ । iti vedā vadantīha siddhāś ca paramarṣayaḥ ॥

ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्च विधिचोदिताः । यस्मिन्नेतानि सर्वाणि बहिरेव स वै द्विजः ॥

r̥co yajūṁṣi sāmāni stobhāś ca vidhicoditāḥ । yasminn etāni sarvāṇi bahir eva sa vai dvijaḥ ॥

अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज । यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवान्स्वतः ॥

agnyādheye yad bhavati yac ca some sute dvija । yac cetarair mahāyajñair veda tad bhagavān svataḥ ॥

तस्माद्ब्रह्मन्यजेतैव याजयेच्चाविचारयन् । यजतः स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत् ॥

tasmād brahman yajetaiva yājayec cāvicārayan । yajataḥ svargavidhinā pretya svargaphalaṁ mahat ॥

नायं लोकोऽस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः । वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा ॥

nāyaṁ loko ’sty ayajñānāṁ paraś ceti viniścayaḥ । vedavādavidaś caiva pramāṇam ubhayaṁ tadā ॥