Adhyāya 259

युधिष्ठिर उवाच । कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत् । पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ rājā prajā rakṣen na ca kiṁ cit pratāpayet । pr̥cchāmi tvāṁ satāṁ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । dyumatsenasya saṁvādaṁ rājñā satyavatā saha ॥

अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम् । वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् ॥

avyāhr̥taṁ vyājahāra satyavān iti naḥ śrutam । vadhāya nīyamāneṣu pitur evānuśāsanāt ॥

अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् । वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥

adharmatāṁ yāti dharmo yāty adharmaś ca dharmatām । vadho nāma bhaved dharmo naitad bhavitum arhati ॥

द्युमत्सेन उवाच । अथ चेदवधो धर्मो धर्मः को जातु चिद्भवेत् । दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत् ॥

dyumatsena uvāca । atha ced avadho dharmo dharmaḥ ko jātu cid bhavet । dasyavaś cen na hanyeran satyavan saṁkaro bhavet ॥

ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे । लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्वेत्थ शंस नः ॥

mamedam iti nāsyaitat pravarteta kalau yuge । lokayātrā na caiva syād atha ced vettha śaṁsa naḥ ॥

सत्यवानुवाच । सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः । धर्मपाशनिबद्धानामल्पो व्यपचरिष्यति ॥

satyavān uvāca । sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ । dharmapāśanibaddhānām alpo vyapacariṣyati ॥

यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः । अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत् ॥

yo yas teṣām apacaret tam ācakṣīta vai dvijaḥ । ayaṁ me na śr̥ṇotīti tasmin rājā pradhārayet ॥

तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधः । असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि ॥

tattvābhedena yac chāstraṁ tat kāryaṁ nānyathā vadhaḥ । asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṁ yathāvidhi ॥

दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः । भार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हते । परेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत् ॥

dasyūn hinasti vai rājā bhūyaso vāpy anāgasaḥ । bhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hate । pareṇāpakr̥te rājā tasmāt samyak pradhārayet ॥

असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदा । साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायतेऽशोभना प्रजा ॥

asādhuś caiva puruṣo labhate śīlam ekadā । sādhoś cāpi hy asādhubhyo jāyate ’śobhanā prajā ॥

न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः । अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ । api khalv avadhenaiva prāyaścittaṁ vidhīyate ॥

उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च । वधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरोऽहितसंपदा ॥

udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca । vadhadaṇḍena te kleśyā na puro ’hitasaṁpadā ॥

यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः । करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥

yadā purohitaṁ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ । kariṣyāmaḥ punar brahman na pāpam iti vādinaḥ ॥

तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं नृपशासनम् । बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति वासनम् ॥

tadā visargam arhāḥ syur itīdaṁ nr̥paśāsanam । bibhrad daṇḍājinaṁ muṇḍo brāhmaṇo ’rhati vāsanam ॥

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः । तथा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा ॥

garīyāṁso garīyāṁsam aparādhe punaḥ punaḥ । tathā visargam arhanti na yathā prathame tathā ॥

द्युमत्सेन उवाच । यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः । स तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते ॥

dyumatsena uvāca । yatra yatraiva śakyeran saṁyantuṁ samaye prajāḥ । sa tāvat procyate dharmo yāvan na pratilaṅghyate ॥

अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत् । पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः ॥

ahanyamāneṣu punaḥ sarvam eva parābhavet । pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañ janāḥ ॥

मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः । पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ॥

mr̥davaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ । purā dhigdaṇḍa evāsīd vāgdaṇḍas tadanantaram ॥

आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते । वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः ॥

āsīd ādānadaṇḍo ’pi vadhadaṇḍo ’dya vartate । vadhenāpi na śakyante niyantum apare janāḥ ॥

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः । न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन ॥

naiva dasyur manuṣyāṇāṁ na devānām iti śrutiḥ । na gandharvapitr̥̄ṇāṁ ca kaḥ kasyeha na kaś cana ॥

पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम् । तेषु यः समयं कुर्यादज्ञेषु हतबुद्धिषु ॥

padmaṁ śmaśānād ādatte piśācāc cāpi daivatam । teṣu yaḥ samayaṁ kuryād ajñeṣu hatabuddhiṣu ॥

सत्यवानुवाच । तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया । कस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु ॥

satyavān uvāca । tān na śaknoṣi cet sādhūn paritrātum ahiṁsayā । kasya cid bhūtabhavyasya lābhenāntaṁ tathā kuru ॥

द्युमत्सेन उवाच । राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः । अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च ॥

dyumatsena uvāca । rājāno lokayātrārthaṁ tapyante paramaṁ tapaḥ । apatrapanti tādr̥gbhyas tathāvr̥ttā bhavanti ca ॥

वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन् । सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः ॥

vitrāsyamānāḥ sukr̥to na kāmād ghnanti duṣkr̥tīn । sukr̥tenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṁ śāsate prajāḥ ॥

श्रेयसः श्रेयसीमेवं वृत्तिं लोकोऽनुवर्तते । सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः ॥

śreyasaḥ śreyasīm evaṁ vr̥ttiṁ loko ’nuvartate । sadaiva hi guror vr̥ttam anuvartanti mānavāḥ ॥

आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान् । विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम् ॥

ātmānam asamādhāya samādhitsati yaḥ parān । viṣayeṣv indriyavaśaṁ mānavāḥ prahasanti tam ॥

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् । सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥

yo rājño dambhamohena kiṁ cit kuryād asāṁpratam । sarvopāyair niyamyaḥ sa tathā pāpān nivartate ॥

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता । दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥

ātmaivādau niyantavyo duṣkr̥taṁ saṁniyacchatā । daṇḍayec ca mahādaṇḍair api bandhūn anantarān ॥

यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखमर्छति । वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम् । इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ॥

yatra vai pāpakr̥t kleśyo na mahad duḥkham archati । vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam । iti kāruṇyaśīlas tu vidvān vai brāhmaṇo ’nvaśāt ॥

इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तात पितामहैः । आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च ॥

iti caivānuśiṣṭo ’smi pūrvais tāta pitāmahaiḥ । āśvāsayadbhiḥ subhr̥śam anukrośāt tathaiva ca ॥

एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगेऽभजत् । पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्त्रेतायुगे तथा । द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वपरे युगे ॥

etat prathamakalpena rājā kr̥tayuge ’bhajat । pādonenāpi dharmeṇa gacchet tretāyuge tathā । dvāpare tu dvipādena pādena tv apare yuge ॥

तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह । भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी ॥

tathā kaliyuge prāpte rājñāṁ duścaritena ha । bhavet kālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī ॥

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत् । आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत् ॥

atha prathamakalpena satyavan saṁkaro bhavet । āyuḥ śaktiṁ ca kālaṁ ca nirdiśya tapa ādiśet ॥

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत् । भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥

satyāya hi yathā neha jahyād dharmaphalaṁ mahat । bhūtānām anukampārthaṁ manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt ॥