Adhyāya 26

वैशंपायन उवाच । द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये । व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṁjaye । vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ ॥

न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः । प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम् ॥

na pārthivam idaṁ rājyaṁ na ca bhogāḥ pr̥thagvidhāḥ । prīṇayanti mano me ’dya śoko māṁ nardayaty ayam ॥

श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम् । परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने ॥

śrutvā ca vīrahīnānām aputrāṇāṁ ca yoṣitām । paridevayamānānāṁ śāntiṁ nopalabhe mune ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः । युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः ॥

ity uktaḥ pratyuvācedaṁ vyāso yogavidāṁ varaḥ । yudhiṣṭhiraṁ mahāprājñaṁ dharmajño vedapāragaḥ ॥

न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित् । पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥

na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpy asya dātā puruṣasya kaś cit । paryāyayogād vihitaṁ vidhātrā; kālena sarvaṁ labhate manuṣyaḥ ॥

न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकाले । मूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्था;न्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः ॥

na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṁ; prāptuṁ viśeṣair manujair akāle । mūrkho ’pi prāpnoti kadā cid arthān; kālo hi kāryaṁ prati nirviśeṣaḥ ॥

नाभूतिकाले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि । तान्येव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले ॥

nābhūtikāle ca phalaṁ dadāti; śilpaṁ na mantrāś ca tathauṣadhāni । tāny eva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle ॥

कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥

kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ; kālena vr̥ṣṭir jaladān upaiti । kālena padmotpalavaj jalaṁ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu ॥

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः । नाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥

kālena kr̥ṣṇāś ca sitāś ca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ । nākālataḥ puṣpaphalaṁ nagānāṁ; nākālavegāḥ sarito vahanti ॥

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च । नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥

nākālamattāḥ khagapannagāś ca; mr̥gadvipāḥ śailamahāgrahāś ca । nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā; nāyānty akāle śiśiroṣṇavarṣāḥ ॥

नाकालतो म्रियते जायते वा; नाकालतो व्याहरते च बालः । नाकालतो यौवनमभ्युपैति; नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥

nākālato mriyate jāyate vā; nākālato vyāharate ca bālaḥ । nākālato yauvanam abhyupaiti; nākālato rohati bījam uptam ॥

नाकालतो भानुरुपैति योगं; नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति । नाकालतो वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली ॥

nākālato bhānur upaiti yogaṁ; nākālato ’staṁ girim abhyupaiti । nākālato vardhate hīyate ca; candraḥ samudraś ca mahormimālī ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gītaṁ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira ॥

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः । कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः ॥

sarvān evaiṣa paryāyo martyān spr̥śati dustaraḥ । kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ ॥

घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथा । संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥

ghnanti cānyān narā rājaṁs tān apy anye narās tathā । saṁjñaiṣā laukikī rājan na hinasti na hanyate ॥

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे । स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥

hantīti manyate kaś cin na hantīty api cāpare । svabhāvatas tu niyatau bhūtānāṁ prabhavāpyayau ॥

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । अहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mr̥te । aho kaṣṭam iti dhyāyañ śokasyāpacitiṁ caret ॥

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसि । पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥

sa kiṁ śocasi mūḍhaḥ sañ śocyaḥ kim anuśocasi । paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayāny api ॥

आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम । यथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥

ātmāpi cāyaṁ na mama sarvāpi pr̥thivī mama । yathā mama tathānyeṣām iti paśyan na muhyati ॥

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः । जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥

evam etāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ । jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते । तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥

duḥkham evāsti na sukhaṁ tasmāt tad upalabhyate । tr̥ṣṇārtiprabhavaṁ duḥkhaṁ duḥkhārtiprabhavaṁ sukham ॥

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥

sukhasyānantaraṁ duḥkhaṁ duḥkhasyānantaraṁ sukham । na nityaṁ labhate duḥkhaṁ na nityaṁ labhate sukham ॥

सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य च । तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥

sukham ante hi duḥkhānāṁ duḥkham ante sukhasya ca । tasmād etad dvayaṁ jahyād ya icchec chāśvataṁ sukham ॥

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः । आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥

yan nimittaṁ bhavec chokas tāpo vā duḥkhamūrchitaḥ । āyāso vāpi yan mūlas tad ekāṅgam api tyajet ॥

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम् । प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥

sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ priyaṁ vā yadi vāpriyam । prāptaṁ prāptam upāsīta hr̥dayenāparājitaḥ ॥

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम् । ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा ॥

īṣad apy aṅga dārāṇāṁ putrāṇāṁ vā carāpriyam । tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā ॥

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः । त एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते ॥

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṁ gatāḥ । ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate ॥

इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् । परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥

ity abravīn mahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit । parāvarajño lokasya dharmavit sukhaduḥkhavit ॥

सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत् । दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥

sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet । duḥkhānāṁ hi kṣayo nāsti jāyate hy aparāt param ॥

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च । पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति; तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत् ॥

sukhaṁ ca duḥkhaṁ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṁ jīvitaṁ ca । paryāyaśaḥ sarvam iha spr̥śanti; tasmād dhīro naiva hr̥ṣyen na kupyet ॥

दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहु;र्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक् । वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात् ॥

dīkṣāṁ yajñe pālanaṁ yuddham āhur; yogaṁ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak । vittatyāgaṁ dakṣiṇānāṁ ca yajñe; samyag jñānaṁ pāvanānīti vidyāt ॥

रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा । सर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चा;प्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥

rakṣan rāṣṭraṁ buddhipūrvaṁ nayena; saṁtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā । sarvām̐l lokān dharmamūrtyā caraṁś cāpy; ūrdhvaṁ dehān modate devaloke ॥

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं; सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च । युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां; युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥

jitvā saṁgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṁ; somaṁ pītvā vardhayitvā prajāś ca । yuktyā daṇḍaṁ dhārayitvā prajānāṁ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke ॥

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य; सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजा । चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे; पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥

samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṁ pālayitvā ca rājā । cāturvarṇyaṁ sthāpayitvā svadharme; pūtātmā vai modate devaloke ॥

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः । पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥

yasya vr̥ttaṁ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ । paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ ॥