Adhyāya 25

वैशंपायन उवाच । पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमर्थवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । punar eva maharṣis taṁ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । ajātaśatruṁ kaunteyam idaṁ vacanam arthavat ॥

अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते तपस्विनाम् । मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥

araṇye vasatāṁ tāta bhrātr̥̄ṇāṁ te tapasvinām । manorathā mahārāja ye tatrāsan yudhiṣṭhira ॥

तानिमे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः । प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥

tān ime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ । praśādhi pr̥thivīṁ pārtha yayātir iva nāhuṣaḥ ॥

अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः । दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं त्वनुभवन्त्विमे ॥

araṇye duḥkhavasatir anubhūtā tapasvibhiḥ । duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṁ tv anubhavantv ime ॥

धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत । अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थातासि विशां पते ॥

dharmam arthaṁ ca kāmaṁ ca bhrātr̥bhiḥ saha bhārata । anubhūya tataḥ paścāt prasthātāsi viśāṁ pate ॥

अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत । आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥

atithīnāṁ ca pitr̥̄ṇāṁ devatānāṁ ca bhārata । ānr̥ṇyaṁ gaccha kaunteya tataḥ svargaṁ gamiṣyasi ॥

सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन । ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥

sarvamedhāśvamedhābhyāṁ yajasva kurunandana । tataḥ paścān mahārāja gamiṣyasi parāṁ gatim ॥

भ्रातॄंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः । संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय भविष्यसि ॥

bhrātr̥̄ṁś ca sarvān kratubhiḥ saṁyojya bahudakṣiṇaiḥ । saṁprāptaḥ kīrtim atulāṁ pāṇḍaveya bhaviṣyasi ॥

विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन । शृणु मच्च यथा कुर्वन्धर्मान्न च्यवते नृपः ॥

vidma te puruṣavyāghra vacanaṁ kurunandana । śr̥ṇu mac ca yathā kurvan dharmān na cyavate nr̥paḥ ॥

आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर । समानं धर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥

ādadānasya ca dhanaṁ nigrahaṁ ca yudhiṣṭhira । samānaṁ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara ॥

देशकालप्रतीक्षे यो दस्योर्दर्शयते नृपः । शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय नैनसा स हि युज्यते ॥

deśakālapratīkṣe yo dasyor darśayate nr̥paḥ । śāstrajāṁ buddhim āsthāya nainasā sa hi yujyate ॥

आदाय बलिषड्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति । प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः ॥

ādāya baliṣaḍbhāgaṁ yo rāṣṭraṁ nābhirakṣati । pratigr̥hṇāti tat pāpaṁ caturthāṁśena pārthivaḥ ॥

निबोध च यथातिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः । निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुध्यन्नपेतभीः । कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥

nibodha ca yathātiṣṭhan dharmān na cyavate nr̥paḥ । nigrahād dharmaśāstrāṇām anurudhyann apetabhīḥ । kāmakrodhāv anādr̥tya piteva samadarśanaḥ ॥

दैवेनोपहते राजा कर्मकाले महाद्युते । प्रमादयति तत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥

daivenopahate rājā karmakāle mahādyute । pramādayati tat karma na tatrāhur atikramam ॥

तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः । पापैः सह न संदध्याद्राष्ट्रं पण्यं न कारयेत् ॥

tarasā buddhipūrvaṁ vā nigrāhyā eva śatravaḥ । pāpaiḥ saha na saṁdadhyād rāṣṭraṁ paṇyaṁ na kārayet ॥

शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर । गोमतो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥

śūrāś cāryāś ca satkāryā vidvāṁsaś ca yudhiṣṭhira । gomato dhaninaś caiva paripālyā viśeṣataḥ ॥

व्यवहारेषु धर्म्येषु नियोज्याश्च बहुश्रुताः । गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वस्याच्च विचक्षणः ॥

vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāś ca bahuśrutāḥ । guṇayukte ’pi naikasmin viśvasyāc ca vicakṣaṇaḥ ॥

अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः । एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥

arakṣitā durvinīto mānī stabdho ’bhyasūyakaḥ । enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate ॥

येऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनोपहते नृपे । तस्करैश्चापि हन्यन्ते सर्वं तद्राजकिल्बिषम् ॥

ye ’rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nr̥pe । taskaraiś cāpi hanyante sarvaṁ tad rājakilbiṣam ॥

सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच्चोपपादिते । पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥

sumantrite sunīte ca vidhivac copapādite । pauruṣe karmaṇi kr̥te nāsty adharmo yudhiṣṭhira ॥

विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्यपि च दैवतः । कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥

vipadyante samārambhāḥ sidhyanty api ca daivataḥ । kr̥te puruṣakāre tu nainaḥ spr̥śati pārthivam ॥

अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् । यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पार्थिव ॥

atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathām imām । yad vr̥ttaṁ pūrvarājarṣer hayagrīvasya pārthiva ॥

शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः । असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥

śatrūn hatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ । asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira ॥

यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां; योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम् । कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्तिं सुयुद्धे; वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥

yat karma vai nigrahe śātravāṇāṁ; yogaś cāgryaḥ pālane mānavānām । kr̥tvā karma prāpya kīrtiṁ suyuddhe; vājigrīvo modate devaloke ॥

संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी; शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिरर्द्यमानः । अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा; संसिद्धात्मा मोदते देवलोके ॥

saṁtyaktātmā samareṣv ātatāyī; śastraiś chinno dasyubhir ardyamānaḥ । aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā; saṁsiddhātmā modate devaloke ॥

धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु;क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम् । रथो वेदी कामगो युद्धमग्नि;श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥

dhanur yūpo raśanā jyā śaraḥ sruk; sruvaḥ khaḍgo rudhiraṁ yatra cājyam । ratho vedī kāmago yuddham agniś; cāturhotraṁ caturo vājimukhyāḥ ॥

हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी;न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी । प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स; वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥

hutvā tasmin yajñavahnāv athārīn; pāpān mukto rājasiṁhas tarasvī । prāṇān hutvā cāvabhr̥the raṇe sa; vājigrīvo modate devaloke ॥

राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा । सर्वाँल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी; वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥

rāṣṭraṁ rakṣan buddhipūrvaṁ nayena; saṁtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā । sarvām̐l lokān vyāpya kīrtyā manasvī; vājigrīvo modate devaloke ॥

दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं; योगन्यायैः पालयित्वा महीं च । तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा; हयग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥

daivīṁ siddhiṁ mānuṣīṁ daṇḍanītiṁ; yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṁ ca । tasmād rājā dharmaśīlo mahātmā; hayagrīvo modate svargaloke ॥

विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ;स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा । मेधाविनां विदुषां संमतानां; तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥

vidvāṁs tyāgī śraddadhānaḥ kr̥tajñas; tyaktvā lokaṁ mānuṣaṁ karma kr̥tvā । medhāvināṁ viduṣāṁ saṁmatānāṁ; tanutyajāṁ lokam ākramya rājā ॥

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य; सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा महात्मा । चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे; वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥

samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṁ pālayitvā mahātmā । cāturvarṇyaṁ sthāpayitvā svadharme; vājigrīvo modate devaloke ॥

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च; सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान् । युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां; युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥

jitvā saṁgrāmān pālayitvā prajāś ca; somaṁ pītvā tarpayitvā dvijāgryān । yuktyā daṇḍaṁ dhārayitvā prajānāṁ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke ॥

वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः; सन्तो विद्वांसश्चार्हयन्त्यर्हणीयाः । स्वर्गं जित्वा वीरलोकांश्च गत्वा; सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥

vr̥ttaṁ yasya ślāghanīyaṁ manuṣyāḥ; santo vidvāṁsaś cārhayanty arhaṇīyāḥ । svargaṁ jitvā vīralokāṁś ca gatvā; siddhiṁ prāptaḥ puṇyakīrtir mahātmā ॥