Adhyāya 257

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रजानामनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्नुना ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । prajānām anukampārthaṁ gītaṁ rājñā vicakhnunā ॥

छिन्नस्थूणं वृषं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम् । गोग्रहे यज्ञवाटस्य प्रेक्षमाणः स पार्थिवः ॥

chinnasthūṇaṁ vr̥ṣaṁ dr̥ṣṭvā virāvaṁ ca gavāṁ bhr̥śam । gograhe yajñavāṭasya prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ ॥

स्वस्ति गोभ्योऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् । हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषानुकल्पिता ॥

svasti gobhyo ’stu lokeṣu tato nirvacanaṁ kr̥tam । hiṁsāyāṁ hi pravr̥ttāyām āśīr eṣānukalpitā ॥

अव्यवस्थितमर्यादैर्विमूढैर्नास्तिकैर्नरैः । संशयात्मभिरव्यक्तैर्हिंसा समनुकीर्तिता ॥

avyavasthitamaryādair vimūḍhair nāstikair naraiḥ । saṁśayātmabhir avyaktair hiṁsā samanukīrtitā ॥

सर्वकर्मस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामरागाद्विहिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशून्नराः ॥

sarvakarmasv ahiṁsā hi dharmātmā manur abravīt । kāmarāgād vihiṁsanti bahirvedyāṁ paśūn narāḥ ॥

तस्मात्प्रमाणतः कार्यो धर्मः सूक्ष्मो विजानता । अहिंसैव हि सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता ॥

tasmāt pramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā । ahiṁsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā ॥

उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृताः श्रुतीः । आचार इत्यनाचाराः कृपणाः फलहेतवः ॥

upoṣya saṁśito bhūtvā hitvā vedakr̥tāḥ śrutīḥ । ācāra ity anācārāḥ kr̥paṇāḥ phalahetavaḥ ॥

यदि यज्ञांश्च वृक्षांश्च यूपांश्चोद्दिश्य मानवाः । वृथा मांसानि खादन्ति नैष धर्मः प्रशस्यते ॥

yadi yajñāṁś ca vr̥kṣāṁś ca yūpāṁś coddiśya mānavāḥ । vr̥thā māṁsāni khādanti naiṣa dharmaḥ praśasyate ॥

मांसं मधु सुरा मत्स्या आसवं कृसरौदनम् । धूर्तैः प्रवर्तितं ह्येतन्नैतद्वेदेषु कल्पितम् ॥

māṁsaṁ madhu surā matsyā āsavaṁ kr̥saraudanam । dhūrtaiḥ pravartitaṁ hy etan naitad vedeṣu kalpitam ॥

कामान्मोहाच्च लोभाच्च लौल्यमेतत्प्रवर्तितम् । विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः । पायसैः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं स्मृतम् ॥

kāmān mohāc ca lobhāc ca laulyam etat pravartitam । viṣṇum evābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ । pāyasaiḥ sumanobhiś ca tasyāpi yajanaṁ smr̥tam ॥

यज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः । यच्चापि किंचित्कर्तव्यमन्यच्चोक्षैः सुसंस्कृतम् । महासत्त्वैः शुद्धभावैः सर्वं देवार्हमेव तत् ॥

yajñiyāś caiva ye vr̥kṣā vedeṣu parikalpitāḥ । yac cāpi kiṁ cit kartavyam anyac cokṣaiḥ susaṁskr̥tam । mahāsattvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṁ devārham eva tat ॥

युधिष्ठिर उवाच । शरीरमापदश्चापि विवदन्त्यविहिंसतः । कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śarīram āpadaś cāpi vivadanty avihiṁsataḥ । kathaṁ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyati ॥

भीष्म उवाच । यथा शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा । तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत् ॥

bhīṣma uvāca । yathā śarīraṁ na glāyen neyān mr̥tyuvaśaṁ yathā । tathā karmasu varteta samartho dharmam ācaret ॥