Adhyāya 255

जाजलिरुवाच । यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया । स्वर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते ॥

jājalir uvāca । yathā pravartito dharmas tulāṁ dhārayatā tvayā । svargadvāraṁ ca vr̥ttiṁ ca bhūtānām avarotsyate ॥

कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जीवसि । पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज ॥

kr̥ṣyā hy annaṁ prabhavati tatas tvam api jīvasi । paśubhiś cauṣadhībhiś ca martyā jīvanti vāṇija ॥

यतो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि । न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलम् ॥

yato yajñaḥ prabhavati nāstikyam api jalpasi । na hi varted ayaṁ loko vārtām utsr̥jya kevalam ॥

तुलाधार उवाच । वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः । न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः ॥

tulādhāra uvāca । vakṣyāmi jājale vr̥ttiṁ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ । na ca yajñaṁ vinindāmi yajñavit tu sudurlabhaḥ ॥

नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः । स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षात्रं यज्ञमिहास्थिताः ॥

namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥ । svayajñaṁ brāhmaṇā hitvā kṣātraṁ yajñam ihāsthitāḥ ॥

लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् । वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम् ॥

lubdhair vittaparair brahman nāstikaiḥ saṁpravartitam । vedavādān avijñāya satyābhāsam ivānr̥tam ॥

इदं देयमिदं देयमिति नान्तं चिकीर्षति । अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले । तदेव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः ॥

idaṁ deyam idaṁ deyam iti nāntaṁ cikīrṣati । ataḥ stainyaṁ prabhavati vikarmāṇi ca jājale । tad eva sukr̥taṁ havyaṁ yena tuṣyanti devatāḥ ॥

नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा । पूजा स्याद्देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम् ॥

namaskāreṇa haviṣā svādhyāyair auṣadhais tathā । pūjā syād devatānāṁ hi yathā śāstranidarśanam ॥

इष्टापूर्तादसाधूनां विषमा जायते प्रजा । लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः ॥

iṣṭāpūrtād asādhūnāṁ viṣamā jāyate prajā । lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ ॥

यजमानो यथात्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः । यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम् ॥

yajamāno yathātmānam r̥tvijaś ca tathā prajāḥ । yajñāt prajā prabhavati nabhaso ’mbha ivāmalam ॥

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥

agnau prāstāhutir brahmann ādityam upatiṣṭhati । ādityāj jāyate vr̥ṣṭir vr̥ṣṭer annaṁ tataḥ prajāḥ ॥

तस्मात्स्वनुष्ठितात्पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे । अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधोऽभवन् । न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन ॥

tasmāt svanuṣṭhitāt pūrve sarvān kāmāṁś ca lebhire । akr̥ṣṭapacyā pr̥thivī āśīrbhir vīrudho ’bhavan । na te yajñeṣv ātmasu vā phalaṁ paśyanti kiṁ cana ॥

शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन । जायन्तेऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः ॥

śaṅkamānāḥ phalaṁ yajñe ye yajeran kathaṁ cana । jāyante ’sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ ॥

स स्म पापकृतां लोकान्गच्छेदशुभकर्मणा । प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः । पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम ॥

sa sma pāpakr̥tāṁ lokān gacched aśubhakarmaṇā । pramāṇam apramāṇena yaḥ kuryād aśubhaṁ naraḥ । pāpātmā so ’kr̥taprajñaḥ sadaiveha dvijottama ॥

कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति यो ब्राह्मणोभयम् । ब्रह्मैव वर्तते लोके नैति कर्तव्यतां पुनः ॥

kartavyam iti kartavyaṁ vetti yo brāhmaṇobhayam । brahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṁ punaḥ ॥

विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम । सर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः ॥

viguṇaṁ ca punaḥ karma jyāya ity anuśuśruma । sarvabhūtopaghātaś ca phalabhāve ca saṁyamaḥ ॥

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मतृप्तयः । उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः ॥

satyayajñā damayajñā alubdhāś cātmatr̥ptayaḥ । utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ ॥

क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः । ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यमरानपि ॥

kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ । brāhmaṁ vedam adhīyantas toṣayanty amarān api ॥

अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्राह्मणसंश्रितम् । तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले ॥

akhilaṁ daivataṁ sarvaṁ brahma brāhmaṇasaṁśritam । tr̥pyanti tr̥pyato devās tr̥ptās tr̥ptasya jājale ॥

यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन । तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यं तृप्तिः सुखोदया ॥

yathā sarvarasais tr̥pto nābhinandati kiṁ cana । tathā prajñānatr̥ptasya nityaṁ tr̥ptiḥ sukhodayā ॥

धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा । अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्रज्ञागवेषिणः ॥

dharmārāmā dharmasukhāḥ kr̥tsnavyavasitās tathā । asti nas tattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ ॥

ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः । अतीव तत्सदा पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम् ॥

jñānavijñāninaḥ ke cit paraṁ pāraṁ titīrṣavaḥ । atīva tat sadā puṇyaṁ puṇyābhijanasaṁhitam ॥

यत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च । ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः ॥

yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti ca । te tu tad brahmaṇaḥ sthānaṁ prāpnuvantīha sāttvikāḥ ॥

नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैः । सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया ॥

naiva te svargam icchanti na yajanti yaśodhanaiḥ । satāṁ vartmānuvartante yathābalam ahiṁsayā ॥

वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलं च ते विदुः । न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः ॥

vanaspatīn oṣadhīś ca phalamūlaṁ ca te viduḥ । na caitān r̥tvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ ॥

स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः । परिनिष्ठितकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया ॥

svam eva cārthaṁ kurvāṇā yajñaṁ cakruḥ punar dvijāḥ । pariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā ॥

प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गं स्वधर्मचरणेन वै । इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले ॥

prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṁ svadharmacaraṇena vai । iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale ॥

प्रयुञ्जते यानि यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभ । तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने ॥

prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabha । tena te devayānena pathā yānti mahāmune ॥

आवृत्तिस्तत्र चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाम् । उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले पथा ॥

āvr̥ttis tatra caikasya nāsty āvr̥ttir manīṣiṇām । ubhau tau devayānena gacchato jājale pathā ॥

स्वयं चैषामनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति च । स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः ॥

svayaṁ caiṣām anaḍuho yujyanti ca vahanti ca । svayam usrāś ca duhyante manaḥsaṁkalpasiddhibhiḥ ॥

स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणैः । यस्तथाभावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति ॥

svayaṁ yūpān upādāya yajante svāptadakṣiṇaiḥ । yas tathābhāvitātmā syāt sa gām ālabdhum arhati ॥

ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते नतादृशाः । बुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं प्रब्रवीमि ते ॥

oṣadhībhis tathā brahman yajeraṁs te natādr̥śāḥ । buddhityāgaṁ puraskr̥tya tādr̥śaṁ prabravīmi te ॥

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥

nirāśiṣam anārambhaṁ nirnamaskāram astutim । akṣīṇaṁ kṣīṇakarmāṇaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

नाश्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च । ग्राम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले । इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥

nāśrāvayan na ca yajan na dadad brāhmaṇeṣu ca । grāmyāṁ vr̥ttiṁ lipsamānaḥ kāṁ gatiṁ yāti jājale । idaṁ tu daivataṁ kr̥tvā yathā yajñam avāpnuyāt ॥

जाजलिरुवाच । न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं; पृच्छामि त्वा वाणिज कष्टमेतत् । पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा; नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति ॥

jājalir uvāca । na vai munīnāṁ śr̥ṇumaḥ sma tattvaṁ; pr̥cchāmi tvā vāṇija kaṣṭam etat । pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṁ tam r̥ṣayaḥ sthāpayanti ॥

अस्मिन्नेवात्मतीर्थे न पशवः प्राप्नुयुः सुखम् । अथ स्वकर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम् । शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते ॥

asminn evātmatīrthe na paśavaḥ prāpnuyuḥ sukham । atha svakarmaṇā kena vāṇija prāpnuyāt sukham । śaṁsa me tan mahāprājña bhr̥śaṁ vai śraddadhāmi te ॥

तुलाधार उवाच । उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते क्वचित् । आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतः । वालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ॥

tulādhāra uvāca । uta yajñā utāyajñā makhaṁ nārhanti te kva cit । ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ । vālaiḥ śr̥ṅgeṇa pādena saṁbhavaty eva gaur makham ॥

पत्नीं चानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् । पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते ॥

patnīṁ cānena vidhinā prakaroti niyojayan । puroḍāśo hi sarveṣāṁ paśūnāṁ medhya ucyate ॥

सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः । जाजले तीर्थमात्मैव मा स्म देशातिथिर्भव ॥

sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ । jājale tīrtham ātmaiva mā sma deśātithir bhava ॥

एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले । कारणैर्धर्ममन्विच्छन्न लोकानाप्नुते शुभान् ॥

etān īdr̥śakān dharmān ācarann iha jājale । kāraṇair dharmam anvicchan na lokān āpnute śubhān ॥

भीष्म उवाच । एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति । उपपत्त्या हि संपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान् ॥

bhīṣma uvāca । etān īdr̥śakān dharmāṁs tulādhāraḥ praśaṁsati । upapattyā hi saṁpannān nityaṁ sadbhir niṣevitān ॥