Adhyāya 254

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता । प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतां वरः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā । provāca vacanaṁ dhīmāñ jājalir japatāṁ varaḥ ॥

विक्रीणानः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज । वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च ॥

vikrīṇānaḥ sarvarasān sarvagandhāṁś ca vāṇija । vanaspatīn oṣadhīś ca teṣāṁ mūlaphalāni ca ॥

अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस्त्वामिदमागतम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते ॥

adhyagā naiṣṭhikīṁ buddhiṁ kutas tvām idam āgatam । etad ācakṣva me sarvaṁ nikhilena mahāmate ॥

एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना । उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित् । जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस्तदा नृप ॥

evam uktas tulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā । uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit । jājaliṁ kaṣṭatapasaṁ jñānatr̥ptas tadā nr̥pa ॥

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम् । सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः ॥

vedāhaṁ jājale dharmaṁ sarahasyaṁ sanātanam । sarvabhūtahitaṁ maitraṁ purāṇaṁ yaṁ janā viduḥ ॥

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले ॥

adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ । yā vr̥ttiḥ sa paro dharmas tena jīvāmi jājale ॥

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम् । अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा ॥

paricchinnaiḥ kāṣṭhatr̥ṇair mayedaṁ śaraṇaṁ kr̥tam । alaktaṁ padmakaṁ tuṅgaṁ gandhāṁś coccāvacāṁs tathā ॥

रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्जानहं बहून् । क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया ॥

rasāṁś ca tāṁs tān viprarṣe madyavarjān ahaṁ bahūn । krītvā vai prativikrīṇe parahastād amāyayā ॥

सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः । कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले ॥

sarveṣāṁ yaḥ suhr̥n nityaṁ sarveṣāṁ ca hite rataḥ । karmaṇā manasā vācā sa dharmaṁ veda jājale ॥

नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वा । आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल्लोकस्य चित्रताम् ॥

nāhaṁ pareṣāṁ karmāṇi praśaṁsāmi śapāmi vā । ākāśasyeva viprarṣe paśyam̐l lokasya citratām ॥

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये । समोऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम् ॥

nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye । samo ’smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam ॥

इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतः । तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले ॥

iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkr̥taḥ । tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale ॥

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले । समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥

iti māṁ tvaṁ vijānīhi sarvalokasya jājale । samaṁ matimatāṁ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam ॥

यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा । देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम ॥

yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā । devair apihitadvārāḥ sopamā paśyato mama ॥

यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रति । तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा ॥

yathā vr̥ddhāturakr̥śā niḥspr̥hā viṣayān prati । tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spr̥hā ॥

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः ॥

yadā cāyaṁ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati । yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ ॥

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā na kurute bhāvaṁ sarvabhūteṣu pāpakam । karmaṇā manasā vācā brahma saṁpadyate tadā ॥

न भूतो न भविष्यश्च न च धर्मोऽस्ति कश्चन । योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम् ॥

na bhūto na bhaviṣyaś ca na ca dharmo ’sti kaś cana । yo ’bhayaḥ sarvabhūtānāṁ sa prāpnoty abhayaṁ padam ॥

यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव । वाक्क्रूराद्दण्डपारुष्यात्स प्राप्नोति महद्भयम् ॥

yasmād udvijate lokaḥ sarvo mr̥tyumukhād iva । vākkrūrād daṇḍapāruṣyāt sa prāpnoti mahad bhayam ॥

यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम् । अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्राणां महात्मनाम् ॥

yathāvad vartamānānāṁ vr̥ddhānāṁ putrapautriṇām । anuvartāmahe vr̥ttam ahiṁsrāṇāṁ mahātmanām ॥

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः । तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमोह्यते ॥

pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ । tena vaidyas tapasvī vā balavān vā vimohyate ॥

आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात् । एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा ॥

ācārāj jājale prājñaḥ kṣipraṁ dharmam avāpnuyāt । evaṁ yaḥ sādhubhir dāntaś cared adrohacetasā ॥

नद्यां यथा चेह काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया । यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केनचित् ॥

nadyāṁ yathā ceha kāṣṭham uhyamānaṁ yadr̥cchayā । yadr̥cchayaiva kāṣṭhena saṁdhiṁ gaccheta kena cit ॥

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः । तृणकाष्ठकरीषाणि कदा चिन्नसमीक्षया । एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः ॥

tatrāparāṇi dārūṇi saṁsr̥jyante tatas tataḥ । tr̥ṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinn asamīkṣayā । evam evāyam ācāraḥ prādurbhūto yatas tataḥ ॥

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन । अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने ॥

yasmān nodvijate bhūtaṁ jātu kiṁ cit kathaṁ cana । abhayaṁ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune ॥

यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव । क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः ॥

yasmād udvijate vidvan sarvaloko vr̥kād iva । krośatas tīram āsādya yathā sarve jalecarāḥ ॥

सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽन्योऽपरस्तथा । ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत । कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः ॥

sahāyavān dravyavān yaḥ subhago ’nyo ’paras tathā । tatas tān eva kavayaḥ śāstreṣu pravadanty uta । kīrtyartham alpahr̥llekhāḥ paṭavaḥ kr̥tsnanirṇayāḥ ॥

तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा । प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते ॥

tapobhir yajñadānaiś ca vākyaiḥ prajñāśritais tathā । prāpnoty abhayadānasya yad yat phalam ihāśnute ॥

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम् । स सर्वयज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम् । न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन ॥

loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadāty abhayadakṣiṇām । sa sarvayajñair ījānaḥ prāpnoty abhayadakṣiṇām । na bhūtānām ahiṁsāyā jyāyān dharmo ’sti kaś cana ॥

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन । सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने ॥

yasmān nodvijate bhūtaṁ jātu kiṁ cit kathaṁ cana । so ’bhayaṁ sarvabhūtebhyaḥ saṁprāpnoti mahāmune ॥

यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव । न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च ॥

yasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva । na sa dharmam avāpnoti iha loke paratra ca ॥

सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः । देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥

sarvabhūtātmabhūtasya samyag bhūtāni paśyataḥ । devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ ॥

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम् । ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्दधस्व च जाजले ॥

dānaṁ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam । bravīmi te satyam idaṁ śraddadhasva ca jājale ॥

स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः । व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा ॥

sa eva subhago bhūtvā punar bhavati durbhagaḥ । vyāpattiṁ karmaṇāṁ dr̥ṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā ॥

अकारणो हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मोऽपि जाजले । भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ॥

akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo ’pi jājale । bhūtabhavyārtham eveha dharmapravacanaṁ kr̥tam ॥

सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः । उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते ॥

sūkṣmatvān na sa vijñātuṁ śakyate bahunihnavaḥ । upalabhyāntarā cānyān ācārān avabudhyate ॥

ये च छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान् । वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥

ye ca chindanti vr̥ṣaṇān ye ca bhindanti nastakān । vahanti mahato bhārān badhnanti damayanti ca ॥

हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे । मानुषा मानुषानेव दासभोगेन भुञ्जते ॥

hatvā sattvāni khādanti tān kathaṁ na vigarhase । mānuṣā mānuṣān eva dāsabhogena bhuñjate ॥

वधबन्धविरोधेन कारयन्ति दिवानिशम् । आत्मना चापि जानासि यद्दुःखं वधताडने ॥

vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśam । ātmanā cāpi jānāsi yad duḥkhaṁ vadhatāḍane ॥

पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम् । आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः ॥

pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṁ vasati daivatam । ādityaś candramā vāyur brahmā prāṇaḥ kratur yamaḥ ॥

तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा । का तैले का घृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वौषधेषु वा ॥

tāni jīvāni vikrīya kā mr̥teṣu vicāraṇā । kā taile kā ghr̥te brahman madhuny apsv auṣadheṣu vā ॥

अदंशमशके देशे सुखं संवर्धितान्पशून् । तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः । बहुदंशकुशान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान् ॥

adaṁśamaśake deśe sukhaṁ saṁvardhitān paśūn । tāṁś ca mātuḥ priyāñ jānann ākramya bahudhā narāḥ । bahudaṁśakuśān deśān nayanti bahukardamān ॥

वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिनापरे । न मन्ये भ्रूणहत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा ॥

vāhasaṁpīḍitā dhuryāḥ sīdanty avidhināpare । na manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā ॥

कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा । भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् । तथैवानडुहो युक्तान्समवेक्षस्व जाजले ॥

kr̥ṣiṁ sādhv iti manyante sā ca vr̥ttiḥ sudāruṇā । bhūmiṁ bhūmiśayāṁś caiva hanti kāṣṭham ayomukham । tathaivānaḍuho yuktān samavekṣasva jājale ॥

अघ्न्या इति गवां नाम क एनान्हन्तुमर्हति । महच्चकाराकुशलं पृषध्रो गालभन्निव ॥

aghnyā iti gavāṁ nāma ka enān hantum arhati । mahac cakārākuśalaṁ pr̥ṣadhro gālabhann iva ॥

ऋषयो यतयो ह्येतन्नहुषे प्रत्यवेदयन् । गां मातरं चाप्यवधीर्वृषभं च प्रजापतिम् । अकार्यं नहुषाकार्षीर्लप्स्यामस्त्वत्कृते भयम् ॥

r̥ṣayo yatayo hy etan nahuṣe pratyavedayan । gāṁ mātaraṁ cāpy avadhīr vr̥ṣabhaṁ ca prajāpatim । akāryaṁ nahuṣākārṣīr lapsyāmas tvatkr̥te bhayam ॥

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन् । ऋषयस्ते महाभागाः प्रजास्वेव हि जाजले । भ्रूणहं नहुषं त्वाहुर्न ते होष्यामहे हविः ॥

śataṁ caikaṁ ca rogāṇāṁ sarvabhūteṣv apātayan । r̥ṣayas te mahābhāgāḥ prajāsv eva hi jājale । bhrūṇahaṁ nahuṣaṁ tv āhur na te hoṣyāmahe haviḥ ॥

इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः । ऋषयो यतयः शान्तास्तरसा प्रत्यवेदयन् ॥

ity uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ । r̥ṣayo yatayaḥ śāntās tarasā pratyavedayan ॥

ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले । केवलाचरितत्वात्तु निपुणान्नावबुध्यसे ॥

īdr̥śān aśivān ghorān ācārān iha jājale । kevalācaritatvāt tu nipuṇān nāvabudhyase ॥

कारणाद्धर्ममन्विच्छेन्न लोकचरितं चरेत् । यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले ॥

kāraṇād dharmam anvicchen na lokacaritaṁ caret । yo hanyād yaś ca māṁ stauti tatrāpi śr̥ṇu jājale ॥

समौ तावपि मे स्यातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये । एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः ॥

samau tāv api me syātāṁ na hi me staḥ priyāpriye । etad īdr̥śakaṁ dharmaṁ praśaṁsanti manīṣiṇaḥ ॥

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते । सततं धर्मशीलैश्च नैपुण्येनोपलक्षितः ॥

upapattyā hi saṁpanno yatibhiś caiva sevyate । satataṁ dharmaśīlaiś ca naipuṇyenopalakṣitaḥ ॥