Adhyāya 253

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha ॥

वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः । सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः ॥

vane vanacaraḥ kaś cij jājalir nāma vai dvijaḥ । sāgaroddeśam āgamya tapas tepe mahātapāḥ ॥

नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः । मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः ॥

niyato niyatāhāraś cīrājinajaṭādharaḥ । malapaṅkadharo dhīmān bahūn varṣagaṇān muniḥ ॥

स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते । चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥

sa kadā cin mahātejā jalavāso mahīpate । cacāra lokān viprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ ॥

स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन । विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् ॥

sa cintayām āsa munir jalamadhye kadā cana । viprekṣya sāgarāntāṁ vai mahīṁ savanakānanām ॥

न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे । अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै ॥

na mayā sadr̥śo ’stīha loke sthāvarajaṅgame । apsu vaihāyasaṁ gacchen mayā yo ’nyaḥ saheti vai ॥

स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्येऽवदत्ततः । अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥

sa dr̥śyamāno rakṣobhir jalamadhye ’vadat tataḥ । abruvaṁś ca piśācās taṁ naivaṁ tvaṁ vaktum arhasi ॥

तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः । सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम ॥

tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṁ mahāyaśāḥ । so ’py evaṁ nārhate vaktuṁ yathā tvaṁ dvijasattama ॥

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः । पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् ॥

ity ukto jājalir bhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ । paśyeyaṁ tam ahaṁ prājñaṁ tulādhāraṁ yaśasvinam ॥

इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात् । अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम ॥

iti bruvāṇaṁ tam r̥ṣiṁ rakṣāṁsy uddhr̥tya sāgarāt । abruvan gaccha panthānam āsthāyemaṁ dvijottama ॥

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा । वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद्वचः ॥

ity ukto jājalir bhūtair jagāma vimanās tadā । vārāṇasyāṁ tulādhāraṁ samāsādyābravīd vacaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा । येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ kr̥taṁ sukr̥taṁ karma tāta jājalinā purā । yena siddhiṁ parāṁ prāptas tan no vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह । नद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर्महातपाः ॥

bhīṣma uvāca । atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha । nadyupasparśanarataḥ sāyaṁ prātar mahātapāḥ ॥

अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः । वानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया ॥

agnīn paricaran samyak svādhyāyaparamo dvijaḥ । vānaprasthavidhānajño jājalir jvalitaḥ śriyā ॥

सत्ये तपसि तिष्ठन्स न च धर्ममवैक्षत । वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः ॥

satye tapasi tiṣṭhan sa na ca dharmam avaikṣata । varṣāsv ākāśaśāyī sa hemante jalasaṁśrayaḥ ॥

वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दत । दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम् ॥

vātātapasaho grīṣme na ca dharmam avindata । duḥkhaśayyāś ca vividhā bhūmau ca parivartanam ॥

ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः । अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः ॥

tataḥ kadā cit sa munir varṣāsv ākāśam āsthitaḥ । antarikṣāj jalaṁ mūrdhnā pratyagr̥hṇān muhur muhuḥ ॥

अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो । अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः ॥

atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvur grathitāḥ prabho । araṇyagamanān nityaṁ malino malasaṁyutāḥ ॥

स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः । तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥

sa kadā cin nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ । tasthau kāṣṭhavad avyagro na cacāla ca karhi cit ॥

तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत । कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥

tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata । kuliṅgaśakunau rājan nīḍaṁ śirasi cakratuḥ ॥

स तौ दयावान्विप्रर्षिरुपप्रैक्षत दम्पती । कुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः ॥

sa tau dayāvān viprarṣir upapraikṣata dampatī । kurvāṇaṁ nīḍakaṁ tatra jaṭāsu tr̥ṇatantubhiḥ ॥

यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः । ततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा ॥

yadā sa na calaty eva sthāṇubhūto mahātapāḥ । tatas tau pariviśvastau sukhaṁ tatroṣatus tadā ॥

अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते । प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ ॥

atītāsv atha varṣāsu śaratkāla upasthite । prājāpatyena vidhinā viśvāsāt kāmamohitau ॥

तत्रापातयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ । तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः ॥

tatrāpātayatāṁ rājañ śirasy aṇḍāni khecarau । tāny abudhyata tejasvī sa vipraḥ saṁśitavrataḥ ॥

बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः । धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत् ॥

buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ । dharme dhr̥tamanā nityaṁ nādharmaṁ sa tv arocayat ॥

अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि । आश्वासितौ वै वसतः संप्रहृष्टौ तदा विभो ॥

ahany ahani cāgamya tatas tau tasya mūrdhani । āśvāsitau vai vasataḥ saṁprahr̥ṣṭau tadā vibho ॥

अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाः । व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः ॥

aṇḍebhyas tv atha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥ । vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ ॥

स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतः । तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः ॥

sa rakṣamāṇas tv aṇḍāni kuliṅgānāṁ yatavrataḥ । tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ ॥

ततस्तु कालसमये बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः । बुबुधे तांश्च स मुनिर्जातपक्षाञ्शकुन्तकान् ॥

tatas tu kālasamaye babhūvus te ’tha pakṣiṇaḥ । bubudhe tāṁś ca sa munir jātapakṣāñ śakuntakān ॥

ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः । बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः ॥

tataḥ kadā cit tāṁs tatra paśyan pakṣīn yatavrataḥ । babhūva paramaprītas tadā matimatāṁ varaḥ ॥

तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम् । शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह ॥

tathā tān abhisaṁvr̥ddhān dr̥ṣṭvā cāpnuvatāṁ mudam । śakunau nirbhayau tatra ūṣatuś cātmajaiḥ saha ॥

जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् । सायं सायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः ॥

jātapakṣāṁś ca so ’paśyad uḍḍīnān punarāgatān । sāyaṁ sāyaṁ dvijān vipro na cākampata jājaliḥ ॥

कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् । त्यक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः ॥

kadā cit punar abhyetya punar gacchanti saṁtatam । tyaktā mātr̥pitr̥bhyāṁ te na cākampata jājaliḥ ॥

अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर्नृप । उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः ॥

atha te divasaṁ cārīṁ gatvā sāyaṁ punar nr̥pa । upāvartanta tatraiva nivāsārthaṁ śakuntakāḥ ॥

कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहंगमाः । षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः ॥

kadā cid divasān pañca samutpatya vihaṁgamāḥ । ṣaṣṭhe ’hani samājagmur na cākampata jājaliḥ ॥

क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्यपि । नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा ॥

krameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūny api । nopāvartanta śakunā jātaprāṇāḥ sma te yadā ॥

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः । नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः ॥

kadā cin māsamātreṇa samutpatya vihaṁgamāḥ । naivāgacchaṁs tato rājan prātiṣṭhata sa jājaliḥ ॥

ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः । सिद्धोऽस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् ॥

tatas teṣu pralīneṣu jājalir jātavismayaḥ । siddho ’smīti matiṁ cakre tatas taṁ māna āviśat ॥

स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः । संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाभवन् ॥

sa tathā nirgatān dr̥ṣṭvā śakuntān niyatavrataḥ । saṁbhāvitātmā saṁbhāvya bhr̥śaṁ prītas tadābhavan ॥

स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् । उदयन्तमथादित्यमभ्यगच्छन्महातपाः ॥

sa nadyāṁ samupaspr̥śya tarpayitvā hutāśanam । udayantam athādityam abhyagacchan mahātapāḥ ॥

संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतां वरः । आस्फोटयत्तदाकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥

saṁbhāvya caṭakān mūrdhni jājalir japatāṁ varaḥ । āsphoṭayat tadākāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai ॥

अथान्तरिक्षे वागासीत्तां स शुश्राव जाजलिः । धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥

athāntarikṣe vāg āsīt tāṁ sa śuśrāva jājaliḥ । dharmeṇa na samas tvaṁ vai tulādhārasya jājale ॥

वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः । सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥

vārāṇasyāṁ mahāprājñas tulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥ । so ’py evaṁ nārhate vaktuṁ yathā tvaṁ bhāṣase dvija ॥

सोऽमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया । पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः ॥

so ’marṣavaśam āpannas tulādhāradidr̥kṣayā । pr̥thivīm acarad rājan yatrasāyaṁgr̥ho muniḥ ॥

कालेन महतागच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम् । विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः ॥

kālena mahatāgacchat sa tu vārāṇasīṁ purīm । vikrīṇantaṁ ca paṇyāni tulādhāraṁ dadarśa saḥ ॥

सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः । समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥

so ’pi dr̥ṣṭvaiva taṁ vipram āyāntaṁ bhāṇḍajīvanaḥ । samutthāya susaṁhr̥ṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat ॥

तुलाधार उवाच । आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः । ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥

tulādhāra uvāca । āyān evāsi vidito mama brahman na saṁśayaḥ । bravīmi yat tu vacanaṁ tac chr̥ṇuṣva dvijottama ॥

सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् । न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन ॥

sāgarānūpam āśritya tapas taptaṁ tvayā mahat । na ca dharmasya saṁjñāṁ tvaṁ purā vettha kathaṁ cana ॥

ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः । क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया ॥

tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ । kṣipraṁ śirasy ajāyanta te ca saṁbhāvitās tvayā ॥

जातपक्षा यदा ते च गताश्चारीमितस्ततः । मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज । खे वाचं त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम ॥

jātapakṣā yadā te ca gatāś cārīm itas tataḥ । manyamānas tato dharmaṁ caṭakaprabhavaṁ dvija । khe vācaṁ tvam athāśrauṣīr māṁ prati dvijasattama ॥

अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह । करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥

amarṣavaśam āpannas tataḥ prāpto bhavān iha । karavāṇi priyaṁ kiṁ te tad brūhi dvijasattama ॥