युधिष्ठिर उवाच । सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् । प्रतिभा त्वस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥
yudhiṣṭhira uvāca । sūkṣmaṁ sādhu samādiṣṭaṁ bhavatā dharmalakṣaṇam । pratibhā tv asti me kā cit tāṁ brūyām anumānataḥ ॥
Who speaks here युधिष्ठिर yudhiṣṭhira
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §258–260 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
युधिष्ठिर उवाच । सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् । प्रतिभा त्वस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥
yudhiṣṭhira uvāca । sūkṣmaṁ sādhu samādiṣṭaṁ bhavatā dharmalakṣaṇam । pratibhā tv asti me kā cit tāṁ brūyām anumānataḥ ॥
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया । इममन्यं प्रवक्ष्यामि न राजन्विग्रहादिव ॥
bhūyāṁso hr̥daye ye me praśnās te vyāhr̥tās tvayā । imam anyaṁ pravakṣyāmi na rājan vigrahād iva ॥
इमानि हि प्रापयन्ति सृजन्त्युत्तारयन्ति च । न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥
imāni hi prāpayanti sr̥janty uttārayanti ca । na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum ॥
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः । आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥
anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ । āpadas tu kathaṁ śakyāḥ paripāṭhena veditum ॥
सदाचारो मतो धर्मः सन्तस्त्वाचारलक्षणाः । साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणम् ॥
sadācāro mato dharmaḥ santas tv ācāralakṣaṇāḥ । sādhyāsādhyaṁ kathaṁ śakyaṁ sadācāro hy alakṣaṇam ॥
दृश्यते धर्मरूपेण अधर्मं प्राकृतश्चरन् । धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन् ॥
dr̥śyate dharmarūpeṇa adharmaṁ prākr̥taś caran । dharmaṁ cādharmarūpeṇa kaś cid aprākr̥taś caran ॥
पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः । वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति ह नः श्रुतम् ॥
punar asya pramāṇaṁ hi nirdiṣṭaṁ śāstrakovidaiḥ । vedavādāś cānuyugaṁ hrasantīti ha naḥ śrutam ॥
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥
anye kr̥tayuge dharmās tretāyāṁ dvāpare ’pare । anye kaliyuge dharmā yathāśaktikr̥tā iva ॥
आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः । आम्नायेभ्यः परं वेदाः प्रसृता विश्वतोमुखाः ॥
āmnāyavacanaṁ satyam ity ayaṁ lokasaṁgrahaḥ । āmnāyebhyaḥ paraṁ vedāḥ prasr̥tā viśvatomukhāḥ ॥
ते चेत्सर्वे प्रमाणं वै प्रमाणं तन्न विद्यते । प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः ॥
te cet sarve pramāṇaṁ vai pramāṇaṁ tan na vidyate । pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ ॥
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः । या या विक्रियते संस्था ततः सापि प्रणश्यति ॥
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ । yā yā vikriyate saṁsthā tataḥ sāpi praṇaśyati ॥
विद्म चैवं न वा विद्म शक्यं वा वेदितुं न वा । अणीयान्क्षुरधाराया गरीयान्पर्वतादपि ॥
vidma caivaṁ na vā vidma śakyaṁ vā vedituṁ na vā । aṇīyān kṣuradhārāyā garīyān parvatād api ॥
गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते । अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम् ॥
gandharvanagarākāraḥ prathamaṁ saṁpradr̥śyate । anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punar gacchaty adarśanam ॥
निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्येव भारत । स्मृतोऽपि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते ॥
nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulyeva bhārata । smr̥to ’pi śāśvato dharmo viprahīṇo na dr̥śyate ॥
कामादन्ये क्षयादन्ये कारणैरपरैस्तथा । असन्तो हि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे ॥
kāmād anye kṣayād anye kāraṇair aparais tathā । asanto hi vr̥thācāraṁ bhajante bahavo ’pare ॥
धर्मो भवति स क्षिप्रं विलीनस्त्वेव साधुषु । अन्ये तानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत ॥
dharmo bhavati sa kṣipraṁ vilīnas tv eva sādhuṣu । anye tān āhur unmattān api cāvahasanty uta ॥
महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः । न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रदृश्यते ॥
mahājanā hy upāvr̥ttā rājadharmaṁ samāśritāḥ । na hi sarvahitaḥ kaś cid ācāraḥ saṁpradr̥śyate ॥
तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः । दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया ॥
tenaivānyaḥ prabhavati so ’paraṁ bādhate punaḥ । dr̥śyate caiva sa punas tulyarūpo yadr̥cchayā ॥
येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते । आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत् ॥
yenaivānyaḥ prabhavati so ’parān api bādhate । ācārāṇām anaikāgryaṁ sarveṣām eva lakṣayet ॥
चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः । तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती ॥
cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṁ dharma udāhr̥taḥ । tenācāreṇa pūrveṇa saṁsthā bhavati śāśvatī ॥