Adhyāya 251

युधिष्ठिर उवाच । इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः । कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ime vai mānavāḥ sarve dharmaṁ prati viśaṅkitāḥ । ko ’yaṁ dharmaḥ kuto dharmas tan me brūhi pitāmaha ॥

धर्मो न्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोऽपि वा भवेत् । उभयार्थोऽपि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

dharmo nv ayam ihārthaḥ kim amutrārtho ’pi vā bhavet । ubhayārtho ’pi vā dharmas tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् । चतुर्थमर्थमित्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥

bhīṣma uvāca । sadācāraḥ smr̥tir vedās trividhaṁ dharmalakṣaṇam । caturtham artham ity āhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam ॥

अपि ह्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरे । लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः । उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ॥

api hy uktāni karmāṇi vyavasyanty uttarāvare । lokayātrārtham eveha dharmasya niyamaḥ kr̥taḥ । ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca ॥

अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति । न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ॥

alabdhvā nipuṇaṁ dharmaṁ pāpaḥ pāpe prasajjati । na ca pāpakr̥taḥ pāpān mucyante ke cid āpadi ॥

अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित् । धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे ॥

apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavit । dharmasya niṣṭhā svācāras tam evāśritya bhotsyase ॥

यदाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः । रमते निर्हरन्स्तेनः परवित्तमराजके ॥

yadādharmasamāviṣṭo dhanaṁ gr̥hṇāti taskaraḥ । ramate nirharan stenaḥ paravittam arājake ॥

यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति । तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥

yadāsya tad dharanty anye tadā rājānam icchati । tadā teṣāṁ spr̥hayate ye vai tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ ॥

अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः । न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति ॥

abhītaḥ śucir abhyeti rājadvāram aśaṅkitaḥ । na hi duścaritaṁ kiṁ cid antarātmani paśyati ॥

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् । सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥

satyasya vacanaṁ sādhu na satyād vidyate param । satyena vidhr̥taṁ sarvaṁ sarvaṁ satye pratiṣṭhitam ॥

अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक्पृथक् । अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः । ते चेन्मिथोऽधृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ॥

api pāpakr̥to raudrāḥ satyaṁ kr̥tvā pr̥thak pr̥thak । adroham avisaṁvādaṁ pravartante tadāśrayāḥ । te cen mitho ’dhr̥tiṁ kuryur vinaśyeyur asaṁśayam ॥

न हर्तव्यं परधनमिति धर्मः सनातनः । मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् । यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते ॥

na hartavyaṁ paradhanam iti dharmaḥ sanātanaḥ । manyante balavantas taṁ durbalaiḥ saṁpravartitam । yadā niyatidaurbalyam athaiṣām eva rocate ॥

न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोऽपि वा । तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन ॥

na hy atyantaṁ balayutā bhavanti sukhino ’pi vā । tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṁ cana ॥

असाधुभ्योऽस्य न भयं न चोरेभ्यो न राजतः । न किंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत् ॥

asādhubhyo ’sya na bhayaṁ na corebhyo na rājataḥ । na kiṁ cit kasya cit kurvan nirbhayaḥ śucir āvaset ॥

सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् । बहुधाचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति ॥

sarvataḥ śaṅkate steno mr̥go grāmam iveyivān । bahudhācaritaṁ pāpam anyatraivānupaśyati ॥

मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा । न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति ॥

muditaḥ śucir abhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā । na hi duścaritaṁ kiṁ cid ātmano ’nyeṣu paśyati ॥

दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः । तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम् ॥

dātavyam ity ayaṁ dharma ukto bhūtahite rataiḥ । taṁ manyante dhanayutāḥ kr̥paṇaiḥ saṁpravartitam ॥

यदा नियतिकार्पण्यमथैषामेव रोचते । न ह्यत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा ॥

yadā niyatikārpaṇyam athaiṣām eva rocate । na hy atyantaṁ dhanavanto bhavanti sukhino ’pi vā ॥

यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः । न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः ॥

yad anyair vihitaṁ necched ātmanaḥ karma pūruṣaḥ । na tat pareṣu kurvīta jānann apriyam ātmanaḥ ॥

योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति । यदन्यस्तस्य तत्कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः ॥

yo ’nyasya syād upapatiḥ sa kaṁ kiṁ vaktum arhati । yad anyas tasya tat kuryān na mr̥ṣyed iti me matiḥ ॥

जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् । यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥

jīvituṁ yaḥ svayaṁ cecchet kathaṁ so ’nyaṁ praghātayet । yad yad ātmana iccheta tat parasyāpi cintayet ॥

अतिरिक्तैः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् । एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥

atiriktaiḥ saṁvibhajed bhogair anyān akiṁcanān । etasmāt kāraṇād dhātrā kusīdaṁ saṁpravartitam ॥

यस्मिंस्तु देवाः समये संतिष्ठेरंस्तथा भवेत् । अथ चेल्लाभसमये स्थितिर्धर्मेऽपि शोभना ॥

yasmiṁs tu devāḥ samaye saṁtiṣṭheraṁs tathā bhavet । atha cel lābhasamaye sthitir dharme ’pi śobhanā ॥

सर्वं प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीषिणः । पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर ॥

sarvaṁ priyābhyupagataṁ dharmam āhur manīṣiṇaḥ । paśyaitaṁ lakṣaṇoddeśaṁ dharmādharme yudhiṣṭhira ॥

लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा । सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम् ॥

lokasaṁgrahasaṁyuktaṁ vidhātrā vihitaṁ purā । sūkṣmadharmārthaniyataṁ satāṁ caritam uttamam ॥

धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम । तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन ॥

dharmalakṣaṇam ākhyātam etat te kurusattama । tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṁ cana ॥