Adhyāya 250

नारद उवाच । विनीय दुःखमबला सा त्वतीवायतेक्षणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता तदा ॥

nārada uvāca । vinīya duḥkham abalā sā tv atīvāyatekṣaṇā । uvāca prāñjalir bhūtvā latevāvarjitā tadā ॥

त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर । रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी ॥

tvayā sr̥ṣṭā kathaṁ nārī mādr̥śī vadatāṁ vara । raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṁkarī ॥

बिभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे । त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वर चक्षुषा ॥

bibhemy aham adharmasya dharmyam ādiśa karma me । tvaṁ māṁ bhītām avekṣasva śiveneśvara cakṣuṣā ॥

बालान्वृद्धान्वयःस्थांश्च न हरेयमनागसः । प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽभिप्रसीद मे ॥

bālān vr̥ddhān vayaḥsthāṁś ca na hareyam anāgasaḥ । prāṇinaḥ prāṇinām īśa namas te ’bhiprasīda me ॥

प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितॄनपि । अपध्यास्यन्ति यद्देव मृतांस्तेषां बिभेम्यहम् ॥

priyān putrān vayasyāṁś ca bhrātr̥̄n mātr̥̄ḥ pitr̥̄n api । apadhyāsyanti yad deva mr̥tāṁs teṣāṁ bibhemy aham ॥

कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः । तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता ॥

kr̥paṇāśruparikledo dahen māṁ śāśvatīḥ samāḥ । tebhyo ’haṁ balavad bhītā śaraṇaṁ tvām upāgatā ॥

यमस्य भवने देव यात्यन्ते पापकर्मिणः । प्रसादये त्वा वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥

yamasya bhavane deva yātyante pāpakarmiṇaḥ । prasādaye tvā varada prasādaṁ kuru me prabho ॥

एतमिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह । इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं सुरेश्वर ॥

etam icchāmy ahaṁ kāmaṁ tvatto lokapitāmaha । iccheyaṁ tvatprasādāc ca tapas taptuṁ sureśvara ॥

पितामह उवाच । मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना । गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय ॥

pitāmaha uvāca । mr̥tyo saṁkalpitā me tvaṁ prajāsaṁhārahetunā । gaccha saṁhara sarvās tvaṁ prajā mā ca vicāraya ॥

एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा । क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे ॥

etad evam avaśyaṁ hi bhavitā naitad anyathā । kriyatām anavadyāṅgi yathoktaṁ madvaco ’naghe ॥

नारद उवाच । एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय । न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥

nārada uvāca । evam uktā mahābāho mr̥tyuḥ parapuraṁjaya । na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī ॥

पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी । तूष्णीमासीत्ततो देवो देवानामीश्वरेश्वरः ॥

punaḥ punar athoktā sā gatasattveva bhāminī । tūṣṇīm āsīt tato devo devānām īśvareśvaraḥ ॥

प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनात्मवान् । स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत ॥

prasasāda kila brahmā svayam evātmanātmavān । smayamānaś ca lokeśo lokān sarvān avaikṣata ॥

निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते । सा कन्यापजगामास्य समीपादिति नः श्रुतम् ॥

nivr̥ttaroṣe tasmiṁs tu bhagavaty aparājite । sā kanyāpajagāmāsya samīpād iti naḥ śrutam ॥

अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा । त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्ययात् ॥

apasr̥tyāpratiśrutya prajāsaṁharaṇaṁ tadā । tvaramāṇeva rājendra mr̥tyur dhenukam abhyayāt ॥

सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् । समा ह्येकपदे तस्थौ दश पद्मानि पञ्च च ॥

sā tatra paramaṁ devī tapo ’carata duścaram । samā hy ekapade tasthau daśa padmāni pañca ca ॥

तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् । पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥

tāṁ tathā kurvatīṁ tatra tapaḥ paramaduścaram । punar eva mahātejā brahmā vacanam abravīt ॥

कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा । तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा ॥

kuruṣva me vaco mr̥tyo tad anādr̥tya satvarā । tathaivaikapade tāta punar anyāni sapta sā ॥

तस्थौ पद्मानि षट्चैव पञ्च द्वे चैव मानद । भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ॥

tasthau padmāni ṣaṭ caiva pañca dve caiva mānada । bhūyaḥ padmāyutaṁ tāta mr̥gaiḥ saha cacāra sā ॥

पुनर्गत्वा ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम् । अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ॥

punar gatvā tato rājan maunam ātiṣṭhad uttamam । apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṁ ca pārthiva ॥

ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं भरतर्षभ । तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ॥

tato jagāma sā kanyā kauśikīṁ bharatarṣabha । tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṁ punaḥ ॥

ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम् । तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा भूतानां हितकाम्यया ॥

tato yayau mahābhāgā gaṅgāṁ meruṁ ca kevalam । tasthau dārv iva niśceṣṭā bhūtānāṁ hitakāmyayā ॥

ततो हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाः समीजिरे । तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमपरं ततः । तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः ॥

tato himavato mūrdhni yatra devāḥ samījire । tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvam aparaṁ tataḥ । tasthau pitāmahaṁ caiva toṣayām āsa yatnataḥ ॥

ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रभवाप्ययः । किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियतां तद्वचो मम ॥

tatas tām abravīt tatra lokānāṁ prabhavāpyayaḥ । kim idaṁ vartate putri kriyatāṁ tad vaco mama ॥

ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् । न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाहं प्रसादये ॥

tato ’bravīt punar mr̥tyur bhagavantaṁ pitāmaham । na hareyaṁ prajā deva punas tvāhaṁ prasādaye ॥

तामधर्मभयत्रस्तां पुनरेव च याचतीम् । तदाब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः ॥

tām adharmabhayatrastāṁ punar eva ca yācatīm । tadābravīd devadevo nigr̥hyedaṁ vacas tataḥ ॥

अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे । मया ह्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन ॥

adharmo nāsti te mr̥tyo saṁyacchemāḥ prajāḥ śubhe । mayā hy uktaṁ mr̥ṣā bhadre bhavitā neha kiṁ cana ॥

धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यते । अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा ॥

dharmaḥ sanātanaś ca tvām ihaivānupravekṣyate । ahaṁ ca vibudhāś caiva tvaddhite niratāḥ sadā ॥

इममन्यं च ते कामं ददामि मनसेप्सितम् । न त्वा दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः ॥

imam anyaṁ ca te kāmaṁ dadāmi manasepsitam । na tvā doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṁpīḍitāḥ prajāḥ ॥

पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि । स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम् ॥

puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣas tvaṁ bhaviṣyasi । strīṣu strīrūpiṇī caiva tr̥tīyeṣu napuṁsakam ॥

सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह । पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम् ॥

saivam uktā mahārāja kr̥tāñjalir uvāca ha । punar eva mahātmānaṁ neti deveśam avyayam ॥

तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् । अधर्मस्ते न भविता तथा ध्यास्याम्यहं शुभे ॥

tām abravīt tadā devo mr̥tyo saṁhara mānavān । adharmas te na bhavitā tathā dhyāsyāmy ahaṁ śubhe ॥

यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं; ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात् । ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः; प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो ॥

yān aśrubindūn patitān apaśyaṁ; ye pāṇibhyāṁ dhāritās te purastāt । te vyādhayo mānavān ghorarūpāḥ; prāpte kāle pīḍayiṣyanti mr̥tyo ॥

सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले; कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः । एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो; न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥

sarveṣāṁ tvaṁ prāṇinām antakāle; kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ । evaṁ dharmas tvām upaiṣyaty ameyo; na cādharmaṁ lapsyase tulyavr̥ttiḥ ॥

एवं धर्मं पालयिष्यस्यथोक्तं; न चात्मानं मज्जयिष्यस्यधर्मे । तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं; संयोज्याथो संहरस्वेह जन्तून् ॥

evaṁ dharmaṁ pālayiṣyasy athoktaṁ; na cātmānaṁ majjayiṣyasy adharme । tasmāt kāmaṁ rocayābhyāgataṁ tvaṁ; saṁyojyātho saṁharasveha jantūn ॥

सा वै तदा मृत्युसंज्ञापदेशा;च्छापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम् । अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले; कामक्रोधौ प्राप्य निर्मोह्य हन्ति ॥

sā vai tadā mr̥tyusaṁjñāpadeśāc; chāpād bhītā bāḍham ity abravīt tam । atho prāṇān prāṇinām antakāle; kāmakrodhau prāpya nirmohya hanti ॥

मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्रुपाता; मनुष्याणां रुज्यते यैः शरीरम् । सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते; तस्माच्छोकं मा कृथा बुध्य बुद्ध्या ॥

mr̥tyor ye te vyādhayaś cāśrupātā; manuṣyāṇāṁ rujyate yaiḥ śarīram । sarveṣāṁ vai prāṇināṁ prāṇanānte; tasmāc chokaṁ mā kr̥thā budhya buddhyā ॥

सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते; गत्वा वृत्ताः संनिवृत्तास्तथैव । एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते; गत्वावृत्ता देववद्राजसिंह ॥

sarve devāḥ prāṇināṁ prāṇanānte; gatvā vr̥ttāḥ saṁnivr̥ttās tathaiva । evaṁ sarve mānavāḥ prāṇanānte; gatvāvr̥ttā devavad rājasiṁha ॥

वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः; सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः । नानावृत्तिर्देहिनां देहभेदे; तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥

vāyur bhīmo bhīmanādo mahaujāḥ; sarveṣāṁ ca prāṇināṁ prāṇabhūtaḥ । nānāvr̥ttir dehināṁ dehabhede; tasmād vāyur devadevo viśiṣṭaḥ ॥

सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः; सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः । तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह; पुत्रः स्वर्गं प्राप्य ते मोदते ह ॥

sarve devā martyasaṁjñāviśiṣṭāḥ; sarve martyā devasaṁjñāviśiṣṭāḥ । tasmāt putraṁ mā śuco rājasiṁha; putraḥ svargaṁ prāpya te modate ha ॥

एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां; प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत् । तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः; प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून् ॥

evaṁ mr̥tyur devasr̥ṣṭā prajānāṁ; prāpte kāle saṁharantī yathāvat । tasyāś caiva vyādhayas te ’śrupātāḥ; prāpte kāle saṁharantīha jantūn ॥