Adhyāya 24

युधिष्ठिर उवाच । भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः । संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhagavan karmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ । saṁsiddhiṁ paramāṁ prāptaḥ śrotum icchāmi taṁ nr̥pam ॥

व्यास उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संयतव्रतौ ॥

vyāsa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śaṅkhaś ca likhitaś cāstāṁ bhrātarau saṁyatavratau ॥

तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् । नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥

tayor āvasathāv āstāṁ ramaṇīyau pr̥thak pr̥thak । nityapuṣpaphalair vr̥kṣair upetau bāhudām anu ॥

ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागमत् । यदृच्छयापि शङ्खोऽथ निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥

tataḥ kadā cil likhitaḥ śaṅkhasyāśramam āgamat । yadr̥cchayāpi śaṅkho ’tha niṣkrānto ’bhavad āśramāt ॥

सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा । फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥

so ’bhigamyāśramaṁ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitas tadā । phalāni śātayām āsa samyak pariṇatāny uta ॥

तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः । तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागमत् ॥

tāny upādāya visrabdho bhakṣayām āsa sa dvijaḥ । tasmiṁś ca bhakṣayaty eva śaṅkho ’py āśramam āgamat ॥

भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् । कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥

bhakṣayantaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā śaṅkho bhrātaram abravīt । kutaḥ phalāny avāptāni hetunā kena khādasi ॥

सोऽब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठमुपस्पृश्याभिवाद्य च । इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥

so ’bravīd bhrātaraṁ jyeṣṭham upaspr̥śyābhivādya ca । ita eva gr̥hītāni mayeti prahasann iva ॥

तमब्रवीत्तदा शङ्खस्तीव्रकोपसमन्वितः । स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् । गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म प्रथयस्व वै ॥

tam abravīt tadā śaṅkhas tīvrakopasamanvitaḥ । steyaṁ tvayā kr̥tam idaṁ phalāny ādadatā svayam । gaccha rājānam āsādya svakarma prathayasva vai ॥

अदत्तादानमेवेदं कृतं पार्थिवसत्तम । स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय । शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप ॥

adattādānam evedaṁ kr̥taṁ pārthivasattama । stenaṁ māṁ tvaṁ viditvā ca svadharmam anupālaya । śīghraṁ dhāraya caurasya mama daṇḍaṁ narādhipa ॥

इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्नं वसुधाधिपम् । अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः ॥

ity uktas tasya vacanāt sudyumnaṁ vasudhādhipam । abhyagacchan mahābāho likhitaḥ saṁśitavrataḥ ॥

सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् । अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव नरेश्वरः ॥

sudyumnas tv antapālebhyaḥ śrutvā likhitam āgatam । abhyagacchat sahāmātyaḥ padbhyām eva nareśvaraḥ ॥

तमब्रवीत्समागत्य स राजा ब्रह्मवित्तमम् । किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत् ॥

tam abravīt samāgatya sa rājā brahmavittamam । kim āgamanam ācakṣva bhagavan kr̥tam eva tat ॥

एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् । प्रतिश्रौषि करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥

evam uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnam idam abravīt । pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tat kartum arhasi ॥

अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ । भक्षितानि मया राजंस्तत्र मां शाधि माचिरम् ॥

anisr̥ṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha । bhakṣitāni mayā rājaṁs tatra māṁ śādhi māciram ॥

सुद्युम्न उवाच । प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे । अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ॥

sudyumna uvāca । pramāṇaṁ cen mato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe । anujñāyām api tathā hetuḥ syād brāhmaṇarṣabha ॥

स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः । ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥

sa bhavān abhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ । brūhi kāmān ato ’nyāṁs tvaṁ kariṣyāmi hi te vacaḥ ॥

व्यास उवाच । छन्द्यमानोऽपि ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना । नान्यं वै वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥

vyāsa uvāca । chandyamāno ’pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā । nānyaṁ vai varayām āsa tasmād daṇḍād r̥te varam ॥

ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः । करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥

tataḥ sa pr̥thivīpālo likhitasya mahātmanaḥ । karau pracchedayām āsa dhr̥tadaṇḍo jagāma saḥ ॥

स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् । धृतदण्डस्य दुर्भुद्धेर्भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥

sa gatvā bhrātaraṁ śaṅkham ārtarūpo ’bravīd idam । dhr̥tadaṇḍasya durbhuddher bhagavan kṣantum arhasi ॥

शङ्ख उवाच । न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम । धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥

śaṅkha uvāca । na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama । dharmas tu te vyatikrāntas tatas te niṣkr̥tiḥ kr̥tā ॥

स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि । देवान्पितॄनृषींश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥

sa gatvā bāhudāṁ śīghraṁ tarpayasva yathāvidhi । devān pitr̥̄n r̥ṣīṁś caiva mā cādharme manaḥ kr̥thāḥ ॥

व्यास उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा । अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥

vyāsa uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā śaṅkhasya likhitas tadā । avagāhyāpagāṁ puṇyām udakārthaṁ pracakrame ॥

प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसंनिभौ । ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥

prādurāstāṁ tatas tasya karau jalajasaṁnibhau । tataḥ sa vismito bhrātur darśayām āsa tau karau ॥

ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया । मा च तेऽत्र विशङ्का भूद्दैवमेव विधीयते ॥

tatas tam abravīc chaṅkhas tapasedaṁ kr̥taṁ mayā । mā ca te ’tra viśaṅkā bhūd daivam eva vidhīyate ॥

लिखित उवाच । किं नु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते । यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम ॥

likhita uvāca । kiṁ nu nāhaṁ tvayā pūtaḥ pūrvam eva mahādyute । yasya te tapaso vīryam īdr̥śaṁ dvijasattama ॥

शङ्ख उवाच । एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव । स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह ॥

śaṅkha uvāca । evam etan mayā kāryaṁ nāhaṁ daṇḍadharas tava । sa ca pūto narapatis tvaṁ cāpi pitr̥bhiḥ saha ॥

व्यास उवाच । स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेष्ठो वै तेन कर्मणा । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥

vyāsa uvāca । sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā । prāptavān paramāṁ siddhiṁ dakṣaḥ prācetaso yathā ॥

एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् । उत्पथेऽस्मिन्महाराज मा च शोके मनः कृथाः ॥

eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ prajānāṁ paripālanam । utpathe ’smin mahārāja mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥

भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम । दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम् ॥

bhrātur asya hitaṁ vākyaṁ śr̥ṇu dharmajñasattama । daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam ॥