Adhyāya 249

स्थाणुरुवाच । प्रजासर्गनिमित्तं मे कार्यवत्तामिमां प्रभो । विद्धि सृष्टास्त्वया हीमा मा कुप्यासां पितामह ॥

sthāṇur uvāca । prajāsarganimittaṁ me kāryavattām imāṁ prabho । viddhi sr̥ṣṭās tvayā hīmā mā kupyāsāṁ pitāmaha ॥

तव तेजोग्निना देव प्रजा दह्यन्ति सर्वशः । ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं मा कुप्यासां जगत्प्रभो ॥

tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ । tā dr̥ṣṭvā mama kāruṇyaṁ mā kupyāsāṁ jagatprabho ॥

प्रजापतिरुवाच । न कुप्ये न च मे कामो न भवेरन्प्रजा इति । लाघवार्थं धरण्यास्तु ततः संहार इष्यते ॥

prajāpatir uvāca । na kupye na ca me kāmo na bhaveran prajā iti । lāghavārthaṁ dharaṇyās tu tataḥ saṁhāra iṣyate ॥

इयं हि मां सदा देवी भारार्ता समचोदयत् । संहारार्थं महादेव भारेणाप्सु निमज्जति ॥

iyaṁ hi māṁ sadā devī bhārārtā samacodayat । saṁhārārthaṁ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjati ॥

यदाहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन् । संहारमासां वृद्धानां ततो मां क्रोध आविशत् ॥

yadāhaṁ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan । saṁhāram āsāṁ vr̥ddhānāṁ tato māṁ krodha āviśat ॥

स्थाणुरुवाच । संहारान्तं प्रसीदस्व मा क्रुधस्त्रिदशेश्वर । मा प्रजाः स्थावरं चैव जङ्गमं च विनीनशः ॥

sthāṇur uvāca । saṁhārāntaṁ prasīdasva mā krudhas tridaśeśvara । mā prajāḥ sthāvaraṁ caiva jaṅgamaṁ ca vinīnaśaḥ ॥

पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणोलपम् । स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥

palvalāni ca sarvāṇi sarvaṁ caiva tr̥ṇolapam । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva bhūtagrāmaṁ caturvidham ॥

तदेतद्भस्मसाद्भूतं जगत्सर्वमुपप्लुतम् । प्रसीद भगवन्साधो वर एष वृतो मया ॥

tad etad bhasmasād bhūtaṁ jagat sarvam upaplutam । prasīda bhagavan sādho vara eṣa vr̥to mayā ॥

नष्टा न पुनरेष्यन्ति प्रजा ह्येताः कथंचन । तस्मान्निवर्त्यतामेतत्तेजः स्वेनैव तेजसा ॥

naṣṭā na punar eṣyanti prajā hy etāḥ kathaṁ cana । tasmān nivartyatām etat tejaḥ svenaiva tejasā ॥

उपायमन्यं संपश्य प्रजानां हितकाम्यया । यथेमे जन्तवः सर्वे निवर्तेरन्परंतप ॥

upāyam anyaṁ saṁpaśya prajānāṁ hitakāmyayā । yatheme jantavaḥ sarve nivarteran paraṁtapa ॥

अभावमभिगच्छेयुरुत्सन्नप्रजनाः प्रजाः । अधिदैवनियुक्तोऽस्मि त्वया लोकेष्विहेश्वर ॥

abhāvam abhigaccheyur utsannaprajanāḥ prajāḥ । adhidaivaniyukto ’smi tvayā lokeṣv iheśvara ॥

त्वद्भवं हि जगन्नाथ जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्यावृत्तिजाः प्रजाः ॥

tvadbhavaṁ hi jagannātha jagat sthāvarajaṅgamam । prasādya tvāṁ mahādeva yācāmy āvr̥ttijāḥ prajāḥ ॥

नारद उवाच । श्रुत्वा तु वचनं देवः स्थाणोर्नियतवाङ्मनाः । तेजस्तत्स्वं निजग्राह पुनरेवान्तरात्मना ॥

nārada uvāca । śrutvā tu vacanaṁ devaḥ sthāṇor niyatavāṅmanāḥ । tejas tat svaṁ nijagrāha punar evāntarātmanā ॥

ततोऽग्निमुपसंगृह्य भगवाँल्लोकपूजितः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कल्पयामास वै प्रभुः ॥

tato ’gnim upasaṁgr̥hya bhagavām̐l lokapūjitaḥ । pravr̥ttiṁ ca nivr̥ttiṁ ca kalpayām āsa vai prabhuḥ ॥

उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तदा । प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यः खेभ्यो नारी महात्मनः ॥

upasaṁharatas tasya tam agniṁ roṣajaṁ tadā । prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ ॥

कृष्णा रक्ताम्बरधरा रक्तनेत्रतलान्तरा । दिव्यकुण्डलसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता ॥

kr̥ṣṇā raktāmbaradharā raktanetratalāntarā । divyakuṇḍalasaṁpannā divyābharaṇabhūṣitā ॥

सा विनिःसृत्य वै खेभ्यो दक्षिणामाश्रिता दिशम् । ददृशातेऽथ तौ कन्यां देवौ विश्वेश्वरावुभौ ॥

sā viniḥsr̥tya vai khebhyo dakṣiṇām āśritā diśam । dadr̥śāte ’tha tau kanyāṁ devau viśveśvarāv ubhau ॥

तामाहूय तदा देवो लोकानामादिरीश्वरः । मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति ॥

tām āhūya tadā devo lokānām ādir īśvaraḥ । mr̥tyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti ॥

त्वं हि संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च । तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः ॥

tvaṁ hi saṁhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca । tasmāt saṁhara sarvās tvaṁ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ ॥

अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर भामिनि । मम त्वं हि नियोगेन श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥

aviśeṣeṇa caiva tvaṁ prajāḥ saṁhara bhāmini । mama tvaṁ hi niyogena śreyaḥ param avāpsyasi ॥

एवमुक्ता तु सा देवी मृत्युः कमलमालिनी । प्रदध्यौ दुःखिता बाला साश्रुपातमतीव हि ॥

evam uktā tu sā devī mr̥tyuḥ kamalamālinī । pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātam atīva hi ॥

पाणिभ्यां चैव जग्राह तान्यश्रूणि जनेश्वरः । मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनरेव च ॥

pāṇibhyāṁ caiva jagrāha tāny aśrūṇi janeśvaraḥ । mānavānāṁ hitārthāya yayāce punar eva ca ॥